Sankshepa Ramayanam — InfoLyter.in

ॐ

સઙ્ક્ષેપ રામાયણમ્

Sankshepa Ramayanam

Rama Ramayana Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે બાલકાણ્ડમ્ ।

અથ પ્રથમસ્સર્ગઃ ।

તપસ્સ્વાધ્યાયનિરતં તપસ્વી વાગ્વિદાં વરમ્ ।

નારદં પરિપપ્રચ્છ વાલ્મીકિર્મુનિપુઙ્ગવમ્ ॥ 1 ॥

કોઽન્વસ્મિન્સામ્પ્રતં લોકે ગુણવાન્ કશ્ચ વીર્યવાન્ ।

ધર્મજ્ઞશ્ચ કૃતજ્ઞશ્ચ સત્યવાક્યો દૃઢવ્રતઃ ॥ 2 ॥

ચારિત્રેણ ચ કો યુક્તઃ સર્વભૂતેષુ કો હિતઃ ।

વિદ્વાન્ કઃ કઃ સમર્થશ્ચ કશ્ચૈકપ્રિયદર્શનઃ ॥ 3 ॥

આત્મવાન્ કો જિતક્રોધો દ્યુતિમાન્ કોઽનસૂયકઃ ।

કસ્ય બિભ્યતિ દેવાશ્ચ જાતરોષસ્ય સંયુગે ॥ 4 ॥

એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું પરં કૌતૂહલં હિ મે ।

મહર્ષે ત્વં સમર્થોઽસિ જ્ઞાતુમેવંવિધં નરમ્ ॥ 5 ॥

શ્રુત્વા ચૈતત્ત્રિલોકજ્ઞો વાલ્મીકેર્નારદો વચઃ ।

શ્રૂયતામિતિ ચામન્ત્ર્ય પ્રહૃષ્ટો વાક્યમબ્રવીત્ ॥ 6 ॥

બહવો દુર્લભાશ્ચૈવ યે ત્વયા કીર્તિતા ગુણાઃ ।

મુને વક્ષ્યામ્યહં બુદ્ધ્વા તૈર્યુક્તઃ શ્રૂયતાં નરઃ ॥ 7 ॥

ઇક્ષ્વાકુવંશપ્રભવો રામો નામ જનૈઃ શ્રુતઃ ।

નિયતાત્મા મહાવીર્યો દ્યુતિમાન્ ધૃતિમાન્ વશી ॥ 8 ॥

બુદ્ધિમાન્ નીતિમાન્ વાગ્મી શ્રીમાન્ શત્રુનિબર્હણઃ ।

વિપુલાંસો મહાબાહુઃ કમ્બુગ્રીવો મહાહનુઃ ॥ 9 ॥

મહોરસ્કો મહેષ્વાસો ગૂઢજત્રુરરિન્દમઃ ।

આજાનુબાહુઃ સુશિરાઃ સુલલાટઃ સુવિક્રમઃ ॥ 10 ॥

સમઃ સમવિભક્તાઙ્ગઃ સ્નિગ્ધવર્ણઃ પ્રતાપવાન્ ।

પીનવક્ષા વિશાલાક્ષો લક્ષ્મીવાન્ શુભલક્ષણઃ ॥ 11 ॥

ધર્મજ્ઞઃ સત્યસન્ધશ્ચ પ્રજાનાં ચ હિતે રતઃ ।

યશસ્વી જ્ઞાનસમ્પન્નઃ શુચિર્વશ્યઃ સમાધિમાન્ ॥ 12 ॥

પ્રજાપતિસમઃ શ્રીમાન્ ધાતા રિપુનિષૂદનઃ ।

રક્ષિતા જીવલોકસ્ય ધર્મસ્ય પરિરક્ષિતા ॥ 13 ॥

રક્ષિતા સ્વસ્ય ધર્મસ્ય સ્વજનસ્ય ચ રક્ષિતા ।

વેદવેદાઙ્ગતત્ત્વજ્ઞો ધનુર્વેદે ચ નિષ્ઠિતઃ ॥ 14 ॥

સર્વશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વજ્ઞો સ્મૃતિમાન્પ્રતિભાનવાન્ ।

સર્વલોકપ્રિયઃ સાધુરદીનાત્મા વિચક્ષણઃ ॥ 15 ॥

સર્વદાભિગતઃ સદ્ભિઃ સમુદ્ર ઇવ સિન્ધુભિઃ ।

આર્યઃ સર્વસમશ્ચૈવ સદૈકપ્રિયદર્શનઃ ॥ 16 ॥

સ ચ સર્વગુણોપેતઃ કૌસલ્યાનન્દવર્ધનઃ ।

સમુદ્ર ઇવ ગામ્ભીર્યે ધૈર્યેણ હિમવાનિવ ॥ 17 ॥

વિષ્ણુના સદૃશો વીર્યે સોમવત્પ્રિયદર્શનઃ ।

કાલાગ્નિસદૃશઃ ક્રોધે ક્ષમયા પૃથિવીસમઃ ॥ 18 ॥

ધનદેન સમસ્ત્યાગે સત્યે ધર્મ ઇવાપરઃ ।

તમેવં ગુણસમ્પન્નં રામં સત્યપરાક્રમમ્ ॥ 19 ॥

જ્યેષ્ઠં શ્રેષ્ઠગુણૈર્યુક્તં પ્રિયં દશરથઃ સુતમ્ ।

પ્રકૃતીનાં હિતૈર્યુક્તં પ્રકૃતિ પ્રિય કામ્યયા ॥ 20 ॥

યૌવરાજ્યેન સંયોક્તુમૈચ્છત્પ્રીત્યા મહીપતિઃ ।

તસ્યાભિષેકસમ્ભારાન્ દૃષ્ટ્વા ભાર્યાઽથ કૈકયી ॥ 21 ॥

પૂર્વં દત્તવરા દેવી વરમેનમયાચત ।

વિવાસનં ચ રામસ્ય ભરતસ્યાભિષેચનમ્ ॥ 22 ॥

સ સત્યવચનાદ્રાજા ધર્મપાશેન સંયતઃ ।

વિવાસયામાસ સુતં રામં દશરથઃ પ્રિયમ્ ॥ 23 ॥

સ જગામ વનં વીરઃ પ્રતિજ્ઞામનુપાલયન્ ।

પિતુર્વચનનિર્દેશાત્કૈકેય્યાઃ પ્રિયકારણાત્ ॥ 24 ॥

તં વ્રજન્તં પ્રિયો ભ્રાતા લક્ષ્મણોઽનુજગામ હ ।

સ્નેહાદ્વિનયસમ્પન્નઃ સુમિત્રાનન્દવર્ધનઃ ॥ 25 ॥

ભ્રાતરં દયિતો ભ્રાતુઃ સૌભ્રાત્રમનુદર્શયન્ ।

રામસ્ય દયિતા ભાર્યા નિત્યં પ્રાણસમાહિતા ॥ 26 ॥

જનકસ્ય કુલે જાતા દેવમાયેવ નિર્મિતા ।

સર્વલક્ષણસમ્પન્ના નારીણામુત્તમા વધૂઃ ॥ 27 ॥

સીતાઽપ્યનુગતા રામં શશિનં રોહિણી યથા ।

પૌરૈરનુગતો દૂરં પિત્રા દશરથેન ચ ॥ 28 ॥

શૃઙ્ગિબેરપુરે સૂતં ગઙ્ગાકૂલે વ્યસર્જયત્ ।

ગુહમાસાદ્ય ધર્માત્મા નિષાદાધિપતિં પ્રિયમ્ ॥ 29 ॥

ગુહેન સહિતો રામઃ લક્ષ્મણેન ચ સીતયા ।

તે વનેન વનં ગત્વા નદીસ્તીર્ત્વા બહૂદકાઃ ॥ 30 ॥

ચિત્રકૂટમનુપ્રાપ્ય ભરદ્વાજસ્ય શાસનાત્ ।

રમ્યમાવસથં કૃત્વા રમમાણા વને ત્રયઃ ॥ 31 ॥

દેવગન્ધર્વસઙ્કાશાસ્તત્ર તે ન્યવસન્સુખમ્ ।

ચિત્રકૂટં ગતે રામે પુત્રશોકાતુરસ્તથા ॥ 32 ॥

રાજા દશરથઃ સ્વર્ગં જગામ વિલપન્સુતમ્ ।

મૃતે તુ તસ્મિન્ભરતો વસિષ્ઠપ્રમુખૈર્દ્વિજૈઃ ॥ 33 ॥

નિયુજ્યમાનો રાજ્યાય નૈચ્છદ્રાજ્યં મહાબલઃ ।

સ જગામ વનં વીરો રામપાદપ્રસાદકઃ ॥ 34 ॥

ગત્વા તુ સ મહાત્માનં રામં સત્યપરાક્રમમ્ ।

અયાચદ્ભ્રાતરં રામં આર્યભાવપુરસ્કૃતઃ ॥ 35 ॥

ત્વમેવ રાજા ધર્મજ્ઞ ઇતિ રામં વચોઽબ્રવીત્ ।

રામોઽપિ પરમોદારઃ સુમુખસ્સુમહાયશાઃ ॥ 36 ॥

ન ચૈચ્છત્પિતુરાદેશાદ્રાજ્યં રામો મહાબલઃ ।

પાદુકે ચાસ્ય રાજ્યાય ન્યાસં દત્ત્વા પુનઃ પુનઃ ॥ 37 ॥

નિવર્તયામાસ તતો ભરતં ભરતાગ્રજઃ ।

સ કામમનવાપ્યૈવ રામપાદાવુપસ્પૃશન્ ॥ 38 ॥

નન્દિગ્રામેઽકરોદ્રાજ્યં રામાગમનકાઙ્ક્ષયા ।

ગતે તુ ભરતે શ્રીમાન્ સત્યસન્ધો જિતેન્દ્રિયઃ ॥ 39 ॥

રામસ્તુ પુનરાલક્ષ્ય નાગરસ્ય જનસ્ય ચ ।

તત્રાગમનમેકાગ્રો દણ્ડકાન્પ્રવિવેશ હ ॥ 40 ॥

પ્રવિશ્ય તુ મહારણ્યં રામો રાજીવલોચનઃ ।

વિરાધં રાક્ષસં હત્વા શરભઙ્ગં દદર્શ હ ॥ 41 ॥

સુતીક્ષ્ણં ચાપ્યગસ્ત્યં ચ અગસ્ત્યભ્રાતરં તથા ।

અગસ્ત્યવચનાચ્ચૈવ જગ્રાહૈન્દ્રં શરાસનમ્ ॥ 42 ॥

ખડ્ગં ચ પરમપ્રીતસ્તૂણી ચાક્ષયસાયકૌ ।

વસતસ્તસ્ય રામસ્ય વને વનચરૈઃ સહ ॥ 43 ॥

ઋષયોઽભ્યાગમન્સર્વે વધાયાસુરરક્ષસામ્ ।

સ તેષાં પ્રતિશુશ્રાવ રાક્ષસાનાં તથા વને ॥ 44 ॥

પ્રતિજ્ઞાતશ્ચ રામેણ વધઃ સંયતિ રક્ષસામ્ ।

ઋષીણામગ્નિકલ્પાનાં દણ્ડકારણ્યવાસિનામ્ ॥ 45 ॥

તેન તત્રૈવ વસતા જનસ્થાનનિવાસિની ।

વિરૂપિતા શૂર્પણખા રાક્ષસી કામરૂપિણી ॥ 46 ॥

તતઃ શૂર્પણખાવાક્યાદુદ્યુક્તાન્સર્વરાક્ષસાન્ ।

ખરં ત્રિશિરસં ચૈવ દૂષણં ચૈવ રાક્ષસમ્ ॥ 47 ॥

નિજઘાન રણે રામસ્તેષાં ચૈવ પદાનુગાન્ ।

વને તસ્મિન્નિવસતા જનસ્થાનનિવાસિનામ્ ॥ 48 ॥

રક્ષસાં નિહતાન્યાસન્સહસ્રાણિ ચતુર્દશ ।

તતો જ્ઞાતિવધં શ્રુત્વા રાવણઃ ક્રોધમૂર્છિતઃ ॥ 49 ॥

સહાયં વરયામાસ મારીચં નામ રાક્ષસમ્ ।

વાર્યમાણઃ સુબહુશો મારીચેન સ રાવણઃ ॥ 50 ॥

ન વિરોધો બલવતા ક્ષમો રાવણ તેન તે ।

અનાદૃત્ય તુ તદ્વાક્યં રાવણઃ કાલચોદિતઃ ॥ 51 ॥

જગામ સહમારીચઃ તસ્યાશ્રમપદં તદા ।

તેન માયાવિના દૂરમપવાહ્ય નૃપાત્મજૌ ॥ 52 ॥

જહાર ભાર્યાં રામસ્ય ગૃધ્રં હત્વા જટાયુષમ્ ।

ગૃધ્રં ચ નિહતં દૃષ્ટ્વા હૃતાં શ્રુત્વા ચ મૈથિલીમ્ ॥ 53 ॥

રાઘવઃ શોકસન્તપ્તો વિલલાપાકુલેન્દ્રિયઃ ।

તતસ્તેનૈવ શોકેન ગૃધ્રં દગ્ધ્વા જટાયુષમ્ ॥ 54 ॥

માર્ગમાણો વને સીતાં રાક્ષસં સન્દદર્શ હ ।

કબન્ધં નામ રૂપેણ વિકૃતં ઘોરદર્શનમ્ ॥ 55 ॥

તં નિહત્ય મહાબાહુઃ દદાહ સ્વર્ગતશ્ચ સઃ ।

સ ચાસ્ય કથયામાસ શબરીં ધર્મચારિણીમ્ ॥ 56 ॥

શ્રમણીં ધર્મનિપુણામભિગચ્છેતિ રાઘવમ્ ।

સોઽભ્યગચ્છન્મહાતેજાઃ શબરીં શત્રુસૂદનઃ ॥ 57 ॥

શબર્યા પૂજિતઃ સમ્યગ્રામો દશરથાત્મજઃ ।

પમ્પાતીરે હનુમતા સઙ્ગતો વાનરેણ હ ॥ 58 ॥

હનુમદ્વચનાચ્ચૈવ સુગ્રીવેણ સમાગતઃ ।

સુગ્રીવાય ચ તત્સર્વં શંસદ્રામો મહાબલઃ ॥ 59 ॥

આદિતસ્તદ્યથાવૃત્તં સીતયાશ્ચ વિશેષતઃ ।

સુગ્રીવશ્ચાપિ તત્સર્વં શ્રુત્વા રામસ્ય વાનરઃ ॥ 60 ॥

ચકાર સખ્યં રામેણ પ્રીતશ્ચૈવાગ્નિસાક્ષિકમ્ ।

તતો વાનરરાજેન વૈરાનુકથનં પ્રતિ ॥ 61 ॥

રામાયાવેદિતં સર્વં પ્રણયાદ્દુઃખિતેન ચ ।

પ્રતિજ્ઞાતં ચ રામેણ તદા વાલિવધં પ્રતિ ॥ 62 ॥

વાલિનશ્ચ બલં તત્ર કથયામાસ વાનરઃ ।

સુગ્રીવઃ શઙ્કિતશ્ચાસીન્નિત્યં વીર્યેણ રાઘવે ॥ 63 ॥

રાઘવઃ પ્રત્યયાર્થં તુ દુન્દુભેઃ કાયમુત્તમમ્ ।

દર્શયામાસ સુગ્રીવો મહાપર્વત સન્નિભમ્ ॥ 64 ॥

ઉત્સ્મયિત્વા મહાબાહુઃ પ્રેક્ષ્ય ચાસ્થિ મહાબલઃ ।

પાદાઙ્ગુષ્ઠેન ચિક્ષેપ સમ્પૂર્ણં દશયોજનમ્ ॥ 65 ॥

બિભેદ ચ પુનઃ સાલાન્સપ્તૈકેન મહેષુણા ।

ગિરિં રસાતલં ચૈવ જનયન્ પ્રત્યયં તદા ॥ 66 ॥

તતઃ પ્રીતમનાસ્તેન વિશ્વસ્તઃ સ મહાકપિઃ ।

કિષ્કિન્ધાં રામસહિતો જગામ ચ ગુહાં તદા ॥ 67 ॥

તતોઽગર્જદ્ધરિવરઃ સુગ્રીવો હેમપિઙ્ગલઃ ।

તેન નાદેન મહતા નિર્જગામ હરીશ્વરઃ ॥ 68 ॥

અનુમાન્ય તદા તારાં સુગ્રીવેણ સમાગતઃ ।

નિજઘાન ચ તત્રૈનં શરેણૈકેન રાઘવઃ ॥ 69 ॥

તતઃ સુગ્રીવવચનાદ્ધત્વા વાલિનમાહવે ।

સુગ્રીવમેવ તદ્રાજ્યે રાઘવઃ પ્રત્યપાદયત્ ॥ 70 ॥

સ ચ સર્વાન્સમાનીય વાનરાન્વાનરર્ષભઃ ।

દિશઃ પ્રસ્થાપયામાસ દિદૃક્ષુર્જનકાત્મજામ્ ॥ 71 ॥

તતો ગૃધ્રસ્ય વચનાત્સમ્પાતેર્હનુમાન્બલી ।

શતયોજનવિસ્તીર્ણં પુપ્લુવે લવણાર્ણવમ્ ॥ 72 ॥

તત્ર લઙ્કાં સમાસાદ્ય પુરીં રાવણપાલિતામ્ ।

દદર્શ સીતાં ધ્યાયન્તીં અશોકવનિકાં ગતામ્ ॥ 73 ॥

નિવેદયિત્વાઽભિજ્ઞાનં પ્રવૃત્તિં ચ નિવેદ્ય ચ ।

સમાશ્વાસ્ય ચ વૈદેહીં મર્દયામાસ તોરણમ્ ॥ 74 ॥

પઞ્ચ સેનાગ્રગાન્હત્વા સપ્ત મન્ત્રિસુતાનપિ ।

શૂરમક્ષં ચ નિષ્પિષ્ય ગ્રહણં સમુપાગમત્ ॥ 75 ॥

અસ્ત્રેણોન્મુક્તમાત્માનં જ્ઞાત્વા પૈતામહાદ્વરાત્ ।

મર્ષયન્રાક્ષસાન્વીરો યન્ત્રિણસ્તાન્યદૃચ્છયા ॥ 76 ॥

તતો દગ્ધ્વા પુરીં લઙ્કાં ઋતે સીતાં ચ મૈથિલીમ્ ।

રામાય પ્રિયમાખ્યાતું પુનરાયાન્મહાકપિઃ ॥ 77 ॥

સોઽભિગમ્ય મહાત્માનં કૃત્વા રામં પ્રદક્ષિણમ્ ।

ન્યવેદયદમેયાત્મા દૃષ્ટા સીતેતિ તત્ત્વતઃ ॥ 78 ॥

તતઃ સુગ્રીવસહિતો ગત્વા તીરં મહોદધેઃ ।

સમુદ્રં ક્ષોભયામાસ શરૈરાદિત્યસન્નિભૈઃ ॥ 79 ॥

દર્શયામાસ ચાત્માનં સમુદ્રઃ સરિતાં પતિઃ ।

સમુદ્રવચનાચ્ચૈવ નલં સેતુમકારયત્ ॥ 80 ॥

તેન ગત્વા પુરીં લઙ્કાં હત્વા રાવણમાહવે ।

રામઃ સીતામનુપ્રાપ્ય પરાં વ્રીડામુપાગમત્ ॥ 81 ॥

તામુવાચ તતો રામઃ પરુષં જનસંસદિ ।

અમૃષ્યમાણા સા સીતા વિવેશ જ્વલનં સતી ॥ 82 ॥

તતોઽગ્નિવચનાત્સીતાં જ્ઞાત્વા વિગતકલ્મષામ્ ।

બભૌ રામઃ સમ્પ્રહૃષ્ટઃ પૂજિતઃ સર્વદૈવતૈઃ ॥ 83 ॥

કર્મણા તેન મહતા ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ।

સદેવર્ષિગણં તુષ્ટં રાઘવસ્ય મહાત્મનઃ ॥ 84 ॥

અભિષિચ્ય ચ લઙ્કાયાં રાક્ષસેન્દ્રં વિભીષણમ્ ।

કૃતકૃત્યસ્તદા રામો વિજ્વરઃ પ્રમુમોદ હ ॥ 85 ॥

દેવતાભ્યો વરં પ્રાપ્ય સમુત્થાપ્ય ચ વાનરાન્ ।

અયોધ્યાં પ્રસ્થિતો રામઃ પુષ્પકેણ સુહૃદ્વૃતઃ ॥ 86 ॥

ભરદ્વાજાશ્રમં ગત્વા રામઃ સત્યપરાક્રમઃ ।

ભરતસ્યાન્તિકં રામો હનૂમન્તં વ્યસર્જયત્ ॥ 87 ॥

પુનરાખ્યાયિકાં જલ્પન્સુગ્રીવસહિતશ્ચ સઃ ।

પુષ્પકં તત્સમારુહ્ય નન્દિગ્રામં યયૌ તદા ॥ 88 ॥

નન્દિગ્રામે જટાં હિત્વા ભ્રાતૃભિઃ સહિતોઽનઘઃ ।

રામઃ સીતામનુપ્રાપ્ય રાજ્યં પુનરવાપ્તવાન્ ॥ 89 ॥

પ્રહૃષ્ટમુદિતો લોકસ્તુષ્ટઃ પુષ્ટઃ સુધાર્મિકઃ ।

નિરામયો હ્યરોગશ્ચ દુર્ભિક્ષ ભયવર્જિતઃ ॥ 90 ॥

ન પુત્રમરણં કિઞ્ચિદ્દ્રક્ષ્યન્તિ પુરુષાઃ ક્વચિત્ ।

નાર્યશ્ચાવિધવા નિત્યં ભવિષ્યન્તિ પતિવ્રતાઃ ॥ 91 ॥

ન ચાગ્નિજં ભયં કિઞ્ચિન્નાપ્સુ મજ્જન્તિ જન્તવઃ ।

ન વાતજં ભયં કિઞ્ચિન્નાપિ જ્વરકૃતં તથા ॥ 92 ॥

ન ચાપિ ક્ષુદ્ભયં તત્ર ન તસ્કરભયં તથા ।

નગરાણિ ચ રાષ્ટ્રાણિ ધનધાન્યયુતાનિ ચ ॥ 93 ॥

નિત્યં પ્રમુદિતાઃ સર્વે યથા કૃતયુગે તથા ।

અશ્વમેધશતૈરિષ્ટ્વા તથા બહુસુવર્ણકૈઃ ॥ 94 ॥

ગવાં કોટ્યયુતં દત્વા બ્રહ્મલોકં પ્રયાસ્યતિ ।

અસઙ્ખ્યેયં ધનં દત્વા બ્રાહ્મણેભ્યો મહાયશાઃ ॥ 95 ॥

રાજવંશાન્ શતગુણાન્ સ્થાપયિષ્યતિ રાઘવઃ ।

ચાતુર્વર્ણ્યં ચ લોકેઽસ્મિન્ સ્વે સ્વે ધર્મે નિયોક્ષ્યતિ ॥ 96 ॥

દશવર્ષસહસ્રાણિ દશવર્ષશતાનિ ચ ।

રામો રાજ્યમુપાસિત્વા બ્રહ્મલોકં ગમિષ્યતિ ॥ 97 ॥

ઇદં પવિત્રં પાપઘ્નં પુણ્યં વેદૈશ્ચ સમ્મિતમ્ ।

યઃ પઠેદ્રામચરિતં સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥ 98 ॥

એતદાખ્યાનમાયુષ્યં પઠન્રામાયણં નરઃ ।

સપુત્રપૌત્રઃ સગણઃ પ્રેત્ય સ્વર્ગે મહીયતે ॥ 99 ॥

પઠન્ દ્વિજો વાગૃષભત્વમીયાત્

સ્યાત્ ક્ષત્રિયો ભૂમિપતિત્વમીયાત્ ।

વણિગ્જનઃ પણ્યફલત્વમીયાત્

જનશ્ચ શૂદ્રોઽપિ મહત્ત્વમીયાત્ ॥ 100 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે બાલકાણ્ડે નારદવાક્યં નામ પ્રથમઃ સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe bālakāṇḍam |

atha prathamassargaḥ |

tapassvādhyāyanirataṃ tapasvī vāgvidāṃ varam |

nāradaṃ paripapraccha vālmīkirmunipuṅgavam || 1 ||

ko'nvasminsāmprataṃ loke guṇavān kaśca vīryavān |

dharmajñaśca kṛtajñaśca satyavākyo dṛḍhavrataḥ || 2 ||

cāritreṇa ca ko yuktaḥ sarvabhūteṣu ko hitaḥ |

vidvān kaḥ kaḥ samarthaśca kaścaikapriyadarśanaḥ || 3 ||

ātmavān ko jitakrodho dyutimān ko'nasūyakaḥ |

kasya bibhyati devāśca jātaroṣasya saṃyuge || 4 ||

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me |

maharṣe tvaṃ samartho'si jñātumevaṃvidhaṃ naram || 5 ||

śrutvā caitattrilokajño vālmīkernārado vacaḥ |

śrūyatāmiti cāmantrya prahṛṣṭo vākyamabravīt || 6 ||

bahavo durlabhāścaiva ye tvayā kīrtitā guṇāḥ |

mune vakṣyāmyahaṃ buddhvā tairyuktaḥ śrūyatāṃ naraḥ || 7 ||

ikṣvākuvaṃśaprabhavo rāmo nāma janaiḥ śrutaḥ |

niyatātmā mahāvīryo dyutimān dhṛtimān vaśī || 8 ||

buddhimān nītimān vāgmī śrīmān śatrunibarhaṇaḥ |

vipulāṃso mahābāhuḥ kambugrīvo mahāhanuḥ || 9 ||

mahorasko maheṣvāso gūḍhajatrurarindamaḥ |

ājānubāhuḥ suśirāḥ sulalāṭaḥ suvikramaḥ || 10 ||

samaḥ samavibhaktāṅgaḥ snigdhavarṇaḥ pratāpavān |

pīnavakṣā viśālākṣo lakṣmīvān śubhalakṣaṇaḥ || 11 ||

dharmajñaḥ satyasandhaśca prajānāṃ ca hite rataḥ |

yaśasvī jñānasampannaḥ śucirvaśyaḥ samādhimān || 12 ||

prajāpatisamaḥ śrīmān dhātā ripuniṣūdanaḥ |

rakṣitā jīvalokasya dharmasya parirakṣitā || 13 ||

rakṣitā svasya dharmasya svajanasya ca rakṣitā |

vedavedāṅgatattvajño dhanurvede ca niṣṭhitaḥ || 14 ||

sarvaśāstrārthatattvajño smṛtimānpratibhānavān |

sarvalokapriyaḥ sādhuradīnātmā vicakṣaṇaḥ || 15 ||

sarvadābhigataḥ sadbhiḥ samudra iva sindhubhiḥ |

āryaḥ sarvasamaścaiva sadaikapriyadarśanaḥ || 16 ||

sa ca sarvaguṇopetaḥ kausalyānandavardhanaḥ |

samudra iva gāmbhīrye dhairyeṇa himavāniva || 17 ||

viṣṇunā sadṛśo vīrye somavatpriyadarśanaḥ |

kālāgnisadṛśaḥ krodhe kṣamayā pṛthivīsamaḥ || 18 ||

dhanadena samastyāge satye dharma ivāparaḥ |

tamevaṃ guṇasampannaṃ rāmaṃ satyaparākramam || 19 ||

jyeṣṭhaṃ śreṣṭhaguṇairyuktaṃ priyaṃ daśarathaḥ sutam |

prakṛtīnāṃ hitairyuktaṃ prakṛti priya kāmyayā || 20 ||

yauvarājyena saṃyoktumaicchatprītyā mahīpatiḥ |

tasyābhiṣekasambhārān dṛṣṭvā bhāryā'tha kaikayī || 21 ||

pūrvaṃ dattavarā devī varamenamayācata |

vivāsanaṃ ca rāmasya bharatasyābhiṣecanam || 22 ||

sa satyavacanādrājā dharmapāśena saṃyataḥ |

vivāsayāmāsa sutaṃ rāmaṃ daśarathaḥ priyam || 23 ||

sa jagāma vanaṃ vīraḥ pratijñāmanupālayan |

piturvacananirdeśātkaikeyyāḥ priyakāraṇāt || 24 ||

taṃ vrajantaṃ priyo bhrātā lakṣmaṇo'nujagāma ha |

snehādvinayasampannaḥ sumitrānandavardhanaḥ || 25 ||

bhrātaraṃ dayito bhrātuḥ saubhrātramanudarśayan |

rāmasya dayitā bhāryā nityaṃ prāṇasamāhitā || 26 ||

janakasya kule jātā devamāyeva nirmitā |

sarvalakṣaṇasampannā nārīṇāmuttamā vadhūḥ || 27 ||

sītā'pyanugatā rāmaṃ śaśinaṃ rohiṇī yathā |

paurairanugato dūraṃ pitrā daśarathena ca || 28 ||

śṛṅgiberapure sūtaṃ gaṅgākūle vyasarjayat |

guhamāsādya dharmātmā niṣādādhipatiṃ priyam || 29 ||

guhena sahito rāmaḥ lakṣmaṇena ca sītayā |

te vanena vanaṃ gatvā nadīstīrtvā bahūdakāḥ || 30 ||

citrakūṭamanuprāpya bharadvājasya śāsanāt |

ramyamāvasathaṃ kṛtvā ramamāṇā vane trayaḥ || 31 ||

devagandharvasaṅkāśāstatra te nyavasansukham |

citrakūṭaṃ gate rāme putraśokāturastathā || 32 ||

rājā daśarathaḥ svargaṃ jagāma vilapansutam |

mṛte tu tasminbharato vasiṣṭhapramukhairdvijaiḥ || 33 ||

niyujyamāno rājyāya naicchadrājyaṃ mahābalaḥ |

sa jagāma vanaṃ vīro rāmapādaprasādakaḥ || 34 ||

gatvā tu sa mahātmānaṃ rāmaṃ satyaparākramam |

ayācadbhrātaraṃ rāmaṃ āryabhāvapuraskṛtaḥ || 35 ||

tvameva rājā dharmajña iti rāmaṃ vaco'bravīt |

rāmo'pi paramodāraḥ sumukhassumahāyaśāḥ || 36 ||

na caicchatpiturādeśādrājyaṃ rāmo mahābalaḥ |

pāduke cāsya rājyāya nyāsaṃ dattvā punaḥ punaḥ || 37 ||

nivartayāmāsa tato bharataṃ bharatāgrajaḥ |

sa kāmamanavāpyaiva rāmapādāvupaspṛśan || 38 ||

nandigrāme'karodrājyaṃ rāmāgamanakāṅkṣayā |

gate tu bharate śrīmān satyasandho jitendriyaḥ || 39 ||

rāmastu punarālakṣya nāgarasya janasya ca |

tatrāgamanamekāgro daṇḍakānpraviveśa ha || 40 ||

praviśya tu mahāraṇyaṃ rāmo rājīvalocanaḥ |

virādhaṃ rākṣasaṃ hatvā śarabhaṅgaṃ dadarśa ha || 41 ||

sutīkṣṇaṃ cāpyagastyaṃ ca agastyabhrātaraṃ tathā |

agastyavacanāccaiva jagrāhaindraṃ śarāsanam || 42 ||

khaḍgaṃ ca paramaprītastūṇī cākṣayasāyakau |

vasatastasya rāmasya vane vanacaraiḥ saha || 43 ||

ṛṣayo'bhyāgamansarve vadhāyāsurarakṣasām |

sa teṣāṃ pratiśuśrāva rākṣasānāṃ tathā vane || 44 ||

pratijñātaśca rāmeṇa vadhaḥ saṃyati rakṣasām |

ṛṣīṇāmagnikalpānāṃ daṇḍakāraṇyavāsinām || 45 ||

tena tatraiva vasatā janasthānanivāsinī |

virūpitā śūrpaṇakhā rākṣasī kāmarūpiṇī || 46 ||

tataḥ śūrpaṇakhāvākyādudyuktānsarvarākṣasān |

kharaṃ triśirasaṃ caiva dūṣaṇaṃ caiva rākṣasam || 47 ||

nijaghāna raṇe rāmasteṣāṃ caiva padānugān |

vane tasminnivasatā janasthānanivāsinām || 48 ||

rakṣasāṃ nihatānyāsansahasrāṇi caturdaśa |

tato jñātivadhaṃ śrutvā rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ || 49 ||

sahāyaṃ varayāmāsa mārīcaṃ nāma rākṣasam |

vāryamāṇaḥ subahuśo mārīcena sa rāvaṇaḥ || 50 ||

na virodho balavatā kṣamo rāvaṇa tena te |

anādṛtya tu tadvākyaṃ rāvaṇaḥ kālacoditaḥ || 51 ||

jagāma sahamārīcaḥ tasyāśramapadaṃ tadā |

tena māyāvinā dūramapavāhya nṛpātmajau || 52 ||

jahāra bhāryāṃ rāmasya gṛdhraṃ hatvā jaṭāyuṣam |

gṛdhraṃ ca nihataṃ dṛṣṭvā hṛtāṃ śrutvā ca maithilīm || 53 ||

rāghavaḥ śokasantapto vilalāpākulendriyaḥ |

tatastenaiva śokena gṛdhraṃ dagdhvā jaṭāyuṣam || 54 ||

mārgamāṇo vane sītāṃ rākṣasaṃ sandadarśa ha |

kabandhaṃ nāma rūpeṇa vikṛtaṃ ghoradarśanam || 55 ||

taṃ nihatya mahābāhuḥ dadāha svargataśca saḥ |

sa cāsya kathayāmāsa śabarīṃ dharmacāriṇīm || 56 ||

śramaṇīṃ dharmanipuṇāmabhigaccheti rāghavam |

so'bhyagacchanmahātejāḥ śabarīṃ śatrusūdanaḥ || 57 ||

śabaryā pūjitaḥ samyagrāmo daśarathātmajaḥ |

pampātīre hanumatā saṅgato vānareṇa ha || 58 ||

hanumadvacanāccaiva sugrīveṇa samāgataḥ |

sugrīvāya ca tatsarvaṃ śaṃsadrāmo mahābalaḥ || 59 ||

āditastadyathāvṛttaṃ sītayāśca viśeṣataḥ |

sugrīvaścāpi tatsarvaṃ śrutvā rāmasya vānaraḥ || 60 ||

cakāra sakhyaṃ rāmeṇa prītaścaivāgnisākṣikam |

tato vānararājena vairānukathanaṃ prati || 61 ||

rāmāyāveditaṃ sarvaṃ praṇayādduḥkhitena ca |

pratijñātaṃ ca rāmeṇa tadā vālivadhaṃ prati || 62 ||

vālinaśca balaṃ tatra kathayāmāsa vānaraḥ |

sugrīvaḥ śaṅkitaścāsīnnityaṃ vīryeṇa rāghave || 63 ||

rāghavaḥ pratyayārthaṃ tu dundubheḥ kāyamuttamam |

darśayāmāsa sugrīvo mahāparvata sannibham || 64 ||

utsmayitvā mahābāhuḥ prekṣya cāsthi mahābalaḥ |

pādāṅguṣṭhena cikṣepa sampūrṇaṃ daśayojanam || 65 ||

bibheda ca punaḥ sālānsaptaikena maheṣuṇā |

giriṃ rasātalaṃ caiva janayan pratyayaṃ tadā || 66 ||

tataḥ prītamanāstena viśvastaḥ sa mahākapiḥ |

kiṣkindhāṃ rāmasahito jagāma ca guhāṃ tadā || 67 ||

tato'garjaddharivaraḥ sugrīvo hemapiṅgalaḥ |

tena nādena mahatā nirjagāma harīśvaraḥ || 68 ||

anumānya tadā tārāṃ sugrīveṇa samāgataḥ |

nijaghāna ca tatrainaṃ śareṇaikena rāghavaḥ || 69 ||

tataḥ sugrīvavacanāddhatvā vālinamāhave |

sugrīvameva tadrājye rāghavaḥ pratyapādayat || 70 ||

sa ca sarvānsamānīya vānarānvānararṣabhaḥ |

diśaḥ prasthāpayāmāsa didṛkṣurjanakātmajām || 71 ||

tato gṛdhrasya vacanātsampāterhanumānbalī |

śatayojanavistīrṇaṃ pupluve lavaṇārṇavam || 72 ||

tatra laṅkāṃ samāsādya purīṃ rāvaṇapālitām |

dadarśa sītāṃ dhyāyantīṃ aśokavanikāṃ gatām || 73 ||

nivedayitvā'bhijñānaṃ pravṛttiṃ ca nivedya ca |

samāśvāsya ca vaidehīṃ mardayāmāsa toraṇam || 74 ||

pañca senāgragānhatvā sapta mantrisutānapi |

śūramakṣaṃ ca niṣpiṣya grahaṇaṃ samupāgamat || 75 ||

astreṇonmuktamātmānaṃ jñātvā paitāmahādvarāt |

marṣayanrākṣasānvīro yantriṇastānyadṛcchayā || 76 ||

tato dagdhvā purīṃ laṅkāṃ ṛte sītāṃ ca maithilīm |

rāmāya priyamākhyātuṃ punarāyānmahākapiḥ || 77 ||

so'bhigamya mahātmānaṃ kṛtvā rāmaṃ pradakṣiṇam |

nyavedayadameyātmā dṛṣṭā sīteti tattvataḥ || 78 ||

tataḥ sugrīvasahito gatvā tīraṃ mahodadheḥ |

samudraṃ kṣobhayāmāsa śarairādityasannibhaiḥ || 79 ||

darśayāmāsa cātmānaṃ samudraḥ saritāṃ patiḥ |

samudravacanāccaiva nalaṃ setumakārayat || 80 ||

tena gatvā purīṃ laṅkāṃ hatvā rāvaṇamāhave |

rāmaḥ sītāmanuprāpya parāṃ vrīḍāmupāgamat || 81 ||

tāmuvāca tato rāmaḥ paruṣaṃ janasaṃsadi |

amṛṣyamāṇā sā sītā viveśa jvalanaṃ satī || 82 ||

tato'gnivacanātsītāṃ jñātvā vigatakalmaṣām |

babhau rāmaḥ samprahṛṣṭaḥ pūjitaḥ sarvadaivataiḥ || 83 ||

karmaṇā tena mahatā trailokyaṃ sacarācaram |

sadevarṣigaṇaṃ tuṣṭaṃ rāghavasya mahātmanaḥ || 84 ||

abhiṣicya ca laṅkāyāṃ rākṣasendraṃ vibhīṣaṇam |

kṛtakṛtyastadā rāmo vijvaraḥ pramumoda ha || 85 ||

devatābhyo varaṃ prāpya samutthāpya ca vānarān |

ayodhyāṃ prasthito rāmaḥ puṣpakeṇa suhṛdvṛtaḥ || 86 ||

bharadvājāśramaṃ gatvā rāmaḥ satyaparākramaḥ |

bharatasyāntikaṃ rāmo hanūmantaṃ vyasarjayat || 87 ||

punarākhyāyikāṃ jalpansugrīvasahitaśca saḥ |

puṣpakaṃ tatsamāruhya nandigrāmaṃ yayau tadā || 88 ||

nandigrāme jaṭāṃ hitvā bhrātṛbhiḥ sahito'naghaḥ |

rāmaḥ sītāmanuprāpya rājyaṃ punaravāptavān || 89 ||

prahṛṣṭamudito lokastuṣṭaḥ puṣṭaḥ sudhārmikaḥ |

nirāmayo hyarogaśca durbhikṣa bhayavarjitaḥ || 90 ||

na putramaraṇaṃ kiñciddrakṣyanti puruṣāḥ kvacit |

nāryaścāvidhavā nityaṃ bhaviṣyanti pativratāḥ || 91 ||

na cāgnijaṃ bhayaṃ kiñcinnāpsu majjanti jantavaḥ |

na vātajaṃ bhayaṃ kiñcinnāpi jvarakṛtaṃ tathā || 92 ||

na cāpi kṣudbhayaṃ tatra na taskarabhayaṃ tathā |

nagarāṇi ca rāṣṭrāṇi dhanadhānyayutāni ca || 93 ||

nityaṃ pramuditāḥ sarve yathā kṛtayuge tathā |

aśvamedhaśatairiṣṭvā tathā bahusuvarṇakaiḥ || 94 ||

gavāṃ koṭyayutaṃ datvā brahmalokaṃ prayāsyati |

asaṅkhyeyaṃ dhanaṃ datvā brāhmaṇebhyo mahāyaśāḥ || 95 ||

rājavaṃśān śataguṇān sthāpayiṣyati rāghavaḥ |

cāturvarṇyaṃ ca loke'smin sve sve dharme niyokṣyati || 96 ||

daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca |

rāmo rājyamupāsitvā brahmalokaṃ gamiṣyati || 97 ||

idaṃ pavitraṃ pāpaghnaṃ puṇyaṃ vedaiśca sammitam |

yaḥ paṭhedrāmacaritaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate || 98 ||

etadākhyānamāyuṣyaṃ paṭhanrāmāyaṇaṃ naraḥ |

saputrapautraḥ sagaṇaḥ pretya svarge mahīyate || 99 ||

paṭhan dvijo vāgṛṣabhatvamīyāt

syāt kṣatriyo bhūmipatitvamīyāt |

vaṇigjanaḥ paṇyaphalatvamīyāt

janaśca śūdro'pi mahattvamīyāt || 100 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye bālakāṇḍe nāradavākyaṃ nāma prathamaḥ sargaḥ ||