Chanakya Niti - Panchamo'dhyayah

ॐ

ચાણક્ય નીતિ - પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ

Chanakya Gujarati

ગુરુરગ્નિર્દ્વિજાતીનાં વર્ણાનાં બ્રાહ્મણો ગુરુઃ ।

પતિરેવ ગુરુઃ સ્ત્રીણાં સર્વસ્યાભ્યાગતો ગુરુઃ ॥ 01 ॥

યથા ચતુર્ભિઃ કનકં પરીક્ષ્યતે

નિઘર્ષણચ્છેદનતાપતાડનૈઃ ।

તથા ચતુર્ભિઃ પુરુષઃ પરીક્ષ્યતે

ત્યાગેન શીલેન ગુણેન કર્મણા ॥ 02 ॥

તાવદ્ભયેષુ ભેતવ્યં યાવદ્ભયમનાગતમ્ ।

આગતં તુ ભયં વીક્ષ્ય પ્રહર્તવ્યમશઙ્કયા ॥ 03 ॥

એકોદરસમુદ્ભૂતા એકનક્ષત્રજાતકાઃ ।

ન ભવન્તિ સમાઃ શીલે યથા બદરકણ્ટકાઃ ॥ 04 ॥

નિઃસ્પૃહો નાધિકારી સ્યાન્ નાકામો મણ્ડનપ્રિયઃ ।

નાવિદગ્ધઃ પ્રિયં બ્રૂયાત્સ્પષ્ટવક્તા ન વઞ્ચકઃ ॥ 05 ॥

મૂર્ખાણાં પણ્ડિતા દ્વેષ્યા અધનાનાં મહાધનાઃ ।

પરાઙ્ગના કુલસ્ત્રીણાં સુભગાનાં ચ દુર્ભગાઃ ॥ 06 ॥

આલસ્યોપગતા વિદ્યા પરહસ્તગતં ધનમ્ ।

અલ્પબીજં હતં ક્ષેત્રં હતં સૈન્યમનાયકમ્ ॥ 07 ॥

અભ્યાસાદ્ધાર્યતે વિદ્યા કુલં શીલેન ધાર્યતે ।

ગુણેન જ્ઞાયતે ત્વાર્યઃ કોપો નેત્રેણ ગમ્યતે ॥ 08 ॥

વિત્તેન રક્ષ્યતે ધર્મો વિદ્યા યોગેન રક્ષ્યતે ।

મૃદુના રક્ષ્યતે ભૂપઃ સત્સ્ત્રિયા રક્ષ્યતે ગૃહમ્ ॥ 09 ॥

અન્યથા વેદશાસ્ત્રાણિ જ્ઞાનપાણ્ડિત્યમન્યથા ।

અન્યથા તત્પદં શાન્તં લોકાઃ ક્લિશ્યન્તિ ચાહ્ન્યથા ॥ 10 ॥

દારિદ્ર્યનાશનં દાનં શીલં દુર્ગતિનાશનમ્ ।

અજ્ઞાનનાશિની પ્રજ્ઞા ભાવના ભયનાશિની ॥ 11 ॥

નાસ્તિ કામસમો વ્યાધિર્નાસ્તિ મોહસમો રિપુઃ ।

નાસ્તિ કોપસમો વહ્નિર્નાસ્તિ જ્ઞાનાત્પરં સુખમ્ ॥ 12 ॥

જન્મમૃત્યૂ હિ યાત્યેકો ભુનક્ત્યેકઃ શુભાશુભમ્ ।

નરકેષુ પતત્યેક એકો યાતિ પરાં ગતિમ્ ॥ 13 ॥

તૃણં બ્રહ્મવિદઃ સ્વર્ગસ્તૃણં શૂરસ્ય જીવિતમ્ ।

જિતાશસ્ય તૃણં નારી નિઃસ્પૃહસ્ય તૃણં જગત્ ॥ 14 ॥

વિદ્યા મિત્રં પ્રવાસે ચ ભાર્યા મિત્રં ગૃહેષુ ચ ।

વ્યાધિતસ્યૌષધં મિત્રં ધર્મો મિત્રં મૃતસ્ય ચ ॥ 15 ॥

વૃથા વૃષ્ટિઃ સમુદ્રેષુ વૃથા તૃપ્તસ્ય ભોજનમ્ ।

વૃથા દાનં સમર્થસ્ય વૃથા દીપો દિવાપિ ચ ॥ 16 ॥

નાસ્તિ મેઘસમં તોયં નાસ્તિ ચાત્મસમં બલમ્ ।

નાસ્તિ ચક્ષુઃસમં તેજો નાસ્તિ ધાન્યસમં પ્રિયમ્ ॥ 17 ॥

અધના ધનમિચ્છન્તિ વાચં ચૈવ ચતુષ્પદાઃ ।

માનવાઃ સ્વર્ગમિચ્છન્તિ મોક્ષમિચ્છન્તિ દેવતાઃ ॥ 18 ॥

સત્યેન ધાર્યતે પૃથ્વી સત્યેન તપતે રવિઃ ।

સત્યેન વાતિ વાયુશ્ચ સર્વં સત્યે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥ 19 ॥

ચલા લક્ષ્મીશ્ચલાઃ પ્રાણાશ્ચલે જીવિતમન્દિરે ।

ચલાચલે ચ સંસારે ધર્મ એકો હિ નિશ્ચલઃ ॥ 20 ॥

નરાણાં નાપિતો ધૂર્તઃ પક્ષિણાં ચૈવ વાયસઃ ।

ચતુષ્પાદં શ‍ઋગાલસ્તુ સ્ત્રીણાં ધૂર્તા ચ માલિની ॥ 21 ॥

જનિતા ચોપનેતા ચ યસ્તુ વિદ્યાં પ્રયચ્છતિ ।

અન્નદાતા ભયત્રાતા પઞ્ચૈતે પિતરઃ સ્મૃતાઃ ॥ 22 ॥

રાજપત્ની ગુરોઃ પત્ની મિત્રપત્ની તથૈવ ચ ।

પત્નીમાતા સ્વમાતા ચ પઞ્ચૈતા માતરઃ સ્મૃતાઃ ॥ 23 ॥

Roman (IAST) Transliteration

gururagnirdvijātīnāṃ varṇānāṃ brāhmaṇo guruḥ |

patireva guruḥ strīṇāṃ sarvasyābhyāgato guruḥ || 01 ||

yathā caturbhiḥ kanakaṃ parīkṣyate

nigharṣaṇacchedanatāpatāḍanaiḥ |

tathā caturbhiḥ puruṣaḥ parīkṣyate

tyāgena śīlena guṇena karmaṇā || 02 ||

tāvadbhayeṣu bhetavyaṃ yāvadbhayamanāgatam |

āgataṃ tu bhayaṃ vīkṣya prahartavyamaśaṅkayā || 03 ||

ekodarasamudbhūtā ekanakṣatrajātakāḥ |

na bhavanti samāḥ śīle yathā badarakaṇṭakāḥ || 04 ||

niḥspṛho nādhikārī syān nākāmo maṇḍanapriyaḥ |

nāvidagdhaḥ priyaṃ brūyātspaṣṭavaktā na vañcakaḥ || 05 ||

mūrkhāṇāṃ paṇḍitā dveṣyā adhanānāṃ mahādhanāḥ |

parāṅganā kulastrīṇāṃ subhagānāṃ ca durbhagāḥ || 06 ||

ālasyopagatā vidyā parahastagataṃ dhanam |

alpabījaṃ hataṃ kṣetraṃ hataṃ sainyamanāyakam || 07 ||

abhyāsāddhāryate vidyā kulaṃ śīlena dhāryate |

guṇena jñāyate tvāryaḥ kopo netreṇa gamyate || 08 ||

vittena rakṣyate dharmo vidyā yogena rakṣyate |

mṛdunā rakṣyate bhūpaḥ satstriyā rakṣyate gṛham || 09 ||

anyathā vedaśāstrāṇi jñānapāṇḍityamanyathā |

anyathā tatpadaṃ śāntaṃ lokāḥ kliśyanti cāhnyathā || 10 ||

dāridryanāśanaṃ dānaṃ śīlaṃ durgatināśanam |

ajñānanāśinī prajñā bhāvanā bhayanāśinī || 11 ||

nāsti kāmasamo vyādhirnāsti mohasamo ripuḥ |

nāsti kopasamo vahnirnāsti jñānātparaṃ sukham || 12 ||

janmamṛtyū hi yātyeko bhunaktyekaḥ śubhāśubham |

narakeṣu patatyeka eko yāti parāṃ gatim || 13 ||

tṛṇaṃ brahmavidaḥ svargastṛṇaṃ śūrasya jīvitam |

jitāśasya tṛṇaṃ nārī niḥspṛhasya tṛṇaṃ jagat || 14 ||

vidyā mitraṃ pravāse ca bhāryā mitraṃ gṛheṣu ca |

vyādhitasyauṣadhaṃ mitraṃ dharmo mitraṃ mṛtasya ca || 15 ||

vṛthā vṛṣṭiḥ samudreṣu vṛthā tṛptasya bhojanam |

vṛthā dānaṃ samarthasya vṛthā dīpo divāpi ca || 16 ||

nāsti meghasamaṃ toyaṃ nāsti cātmasamaṃ balam |

nāsti cakṣuḥsamaṃ tejo nāsti dhānyasamaṃ priyam || 17 ||

adhanā dhanamicchanti vācaṃ caiva catuṣpadāḥ |

mānavāḥ svargamicchanti mokṣamicchanti devatāḥ || 18 ||

satyena dhāryate pṛthvī satyena tapate raviḥ |

satyena vāti vāyuśca sarvaṃ satye pratiṣṭhitam || 19 ||

calā lakṣmīścalāḥ prāṇāścale jīvitamandire |

calācale ca saṃsāre dharma eko hi niścalaḥ || 20 ||

narāṇāṃ nāpito dhūrtaḥ pakṣiṇāṃ caiva vāyasaḥ |

catuṣpādaṃ śa‍ṛgālastu strīṇāṃ dhūrtā ca mālinī || 21 ||

janitā copanetā ca yastu vidyāṃ prayacchati |

annadātā bhayatrātā pañcaite pitaraḥ smṛtāḥ || 22 ||

rājapatnī guroḥ patnī mitrapatnī tathaiva ca |

patnīmātā svamātā ca pañcaitā mātaraḥ smṛtāḥ || 23 ||