Chanakya Niti - Chaturtho'dhyayah

ॐ

ચાણક્ય નીતિ - ચતુર્થોઽધ્યાયઃ

Chanakya Gujarati

આયુઃ કર્મ ચ વિત્તં ચ વિદ્યા નિધનમેવ ચ ।

પઞ્ચૈતાનિ હિ સૃજ્યન્તે ગર્ભસ્થસ્યૈવ દેહિનઃ ॥ 01 ॥

સાધુભ્યસ્તે નિવર્તન્તે પુત્રમિત્રાણિ બાન્ધવાઃ ।

યે ચ તૈઃ સહ ગન્તારસ્તદ્ધર્માત્સુકૃતં કુલમ્ ॥ 02 ॥

દર્શનધ્યાનસંસ્પર્શૈર્મત્સી કૂર્મી ચ પક્ષિણી ।

શિશું પાલયતે નિત્યં તથા સજ્જન-સઙ્ગતિઃ ॥ 03 ॥

યાવત્સ્વસ્થો હ્યયં દેહો યાવન્મૃત્યુશ્ચ દૂરતઃ ।

તાવદાત્મહિતં કુર્યાત્પ્રાણાન્તે કિં કરિષ્યતિ ॥ 04 ॥

કામધેનુગુણા વિદ્યા હ્યકાલે ફલદાયિની ।

પ્રવાસે માતૃસદૃશી વિદ્યા ગુપ્તં ધનં સ્મૃતમ્ ॥ 05 ॥

એકોઽપિ ગુણવાન્પુત્રો નિર્ગુણેન શતેન કિમ્ ।

એકશ્ચન્દ્રસ્તમો હન્તિ ન ચ તારાઃ સહસ્રશઃ ॥ 06 ॥

મૂર્ખશ્ચિરાયુર્જાતોઽપિ તસ્માજ્જાતમૃતો વરઃ ।

મૃતઃ સ ચાલ્પદુઃખાય યાવજ્જીવં જડો દહેત્ ॥ 07 ॥

કુગ્રામવાસઃ કુલહીનસેવા

કુભોજનં ક્રોધમુખી ચ ભાર્યા ।

પુત્રશ્ચ મૂર્ખો વિધવા ચ કન્યા

વિનાગ્નિના ષટ્પ્રદહન્તિ કાયમ્ ॥ 08 ॥

કિં તયા ક્રિયતે ધેન્વા યા ન દોગ્ધ્રી ન ગર્ભિણી ।

કોઽર્થઃ પુત્રેણ જાતેન યો ન વિદ્વાન્ ન ભક્તિમાન્ ॥ 09 ॥

સંસારતાપદગ્ધાનાં ત્રયો વિશ્રાન્તિહેતવઃ ।

અપત્યં ચ કલત્રં ચ સતાં સઙ્ગતિરેવ ચ ॥ 10 ॥

સકૃજ્જલ્પન્તિ રાજાનઃ સકૃજ્જલ્પન્તિ પણ્ડિતાઃ ।

સકૃત્કન્યાઃ પ્રદીયન્તે ત્રીણ્યેતાનિ સકૃત્સકૃત્ ॥ 11 ॥

એકાકિના તપો દ્વાભ્યાં પઠનં ગાયનં ત્રિભિઃ ।

ચતુર્ભિર્ગમનં ક્ષેત્રં પઞ્ચભિર્બહુભી રણઃ ॥ 12 ॥

સા ભાર્યા યા શુચિર્દક્ષા સા ભાર્યા યા પતિવ્રતા ।

સા ભાર્યા યા પતિપ્રીતા સા ભાર્યા સત્યવાદિની ॥ 13 ॥

અપુત્રસ્ય ગૃહં શૂન્યં દિશઃ શૂન્યાસ્ત્વબાન્ધવાઃ ।

મૂર્ખસ્ય હૃદયં શૂન્યં સર્વશૂન્યા દરિદ્રતા ॥ 14 ॥

અનભ્યાસે વિષં શાસ્ત્રમજીર્ણે ભોજનં વિષમ્ ।

દરિદ્રસ્ય વિષં ગોષ્ઠી વૃદ્ધસ્ય તરુણી વિષમ્ ॥ 15 ॥

ત્યજેદ્ધર્મં દયાહીનં વિદ્યાહીનં ગુરું ત્યજેત્ ।

ત્યજેત્ક્રોધમુખીં ભાર્યાં નિઃસ્નેહાન્બાન્ધવાંસ્ત્યજેત્ ॥ 16 ॥

અધ્વા જરા દેહવતાં પર્વતાનાં જલં જરા ।

અમૈથુનં જરા સ્ત્રીણાં વસ્ત્રાણામાતપો જરા ॥ 17 ॥

કઃ કાલઃ કાનિ મિત્રાણિ કો દેશઃ કૌ વ્યયાગમૌ ।

કશ્ચાહં કા ચ મે શક્તિરિતિ ચિન્ત્યં મુહુર્મુહુઃ ॥ 18 ॥

અગ્નિર્દેવો દ્વિજાતીનાં મુનીનાં હૃદિ દૈવતમ્ ।

પ્રતિમા સ્વલ્પબુદ્ધીનાં સર્વત્ર સમદર્શિનઃ ॥ 19 ॥

Roman (IAST) Transliteration

āyuḥ karma ca vittaṃ ca vidyā nidhanameva ca |

pañcaitāni hi sṛjyante garbhasthasyaiva dehinaḥ || 01 ||

sādhubhyaste nivartante putramitrāṇi bāndhavāḥ |

ye ca taiḥ saha gantārastaddharmātsukṛtaṃ kulam || 02 ||

darśanadhyānasaṃsparśairmatsī kūrmī ca pakṣiṇī |

śiśuṃ pālayate nityaṃ tathā sajjana-saṅgatiḥ || 03 ||

yāvatsvastho hyayaṃ deho yāvanmṛtyuśca dūrataḥ |

tāvadātmahitaṃ kuryātprāṇānte kiṃ kariṣyati || 04 ||

kāmadhenuguṇā vidyā hyakāle phaladāyinī |

pravāse mātṛsadṛśī vidyā guptaṃ dhanaṃ smṛtam || 05 ||

eko'pi guṇavānputro nirguṇena śatena kim |

ekaścandrastamo hanti na ca tārāḥ sahasraśaḥ || 06 ||

mūrkhaścirāyurjāto'pi tasmājjātamṛto varaḥ |

mṛtaḥ sa cālpaduḥkhāya yāvajjīvaṃ jaḍo dahet || 07 ||

kugrāmavāsaḥ kulahīnasevā

kubhojanaṃ krodhamukhī ca bhāryā |

putraśca mūrkho vidhavā ca kanyā

vināgninā ṣaṭpradahanti kāyam || 08 ||

kiṃ tayā kriyate dhenvā yā na dogdhrī na garbhiṇī |

ko'rthaḥ putreṇa jātena yo na vidvān na bhaktimān || 09 ||

saṃsāratāpadagdhānāṃ trayo viśrāntihetavaḥ |

apatyaṃ ca kalatraṃ ca satāṃ saṅgatireva ca || 10 ||

sakṛjjalpanti rājānaḥ sakṛjjalpanti paṇḍitāḥ |

sakṛtkanyāḥ pradīyante trīṇyetāni sakṛtsakṛt || 11 ||

ekākinā tapo dvābhyāṃ paṭhanaṃ gāyanaṃ tribhiḥ |

caturbhirgamanaṃ kṣetraṃ pañcabhirbahubhī raṇaḥ || 12 ||

sā bhāryā yā śucirdakṣā sā bhāryā yā pativratā |

sā bhāryā yā patiprītā sā bhāryā satyavādinī || 13 ||

aputrasya gṛhaṃ śūnyaṃ diśaḥ śūnyāstvabāndhavāḥ |

mūrkhasya hṛdayaṃ śūnyaṃ sarvaśūnyā daridratā || 14 ||

anabhyāse viṣaṃ śāstramajīrṇe bhojanaṃ viṣam |

daridrasya viṣaṃ goṣṭhī vṛddhasya taruṇī viṣam || 15 ||

tyajeddharmaṃ dayāhīnaṃ vidyāhīnaṃ guruṃ tyajet |

tyajetkrodhamukhīṃ bhāryāṃ niḥsnehānbāndhavāṃstyajet || 16 ||

adhvā jarā dehavatāṃ parvatānāṃ jalaṃ jarā |

amaithunaṃ jarā strīṇāṃ vastrāṇāmātapo jarā || 17 ||

kaḥ kālaḥ kāni mitrāṇi ko deśaḥ kau vyayāgamau |

kaścāhaṃ kā ca me śaktiriti cintyaṃ muhurmuhuḥ || 18 ||

agnirdevo dvijātīnāṃ munīnāṃ hṛdi daivatam |

pratimā svalpabuddhīnāṃ sarvatra samadarśinaḥ || 19 ||