Chanakya Niti - Tritiyo'dhyayah

ॐ

ચાણક્ય નીતિ - તૃતીયોઽધ્યાયઃ

Chanakya Gujarati

કસ્ય દોષઃ કુલે નાસ્તિ વ્યાધિના કો ન પીડિતઃ ।

વ્યસનં કેન ન પ્રાપ્તં કસ્ય સૌખ્યં નિરન્તરમ્ ॥ 01 ॥

આચારઃ કુલમાખ્યાતિ દેશમાખ્યાતિ ભાષણમ્ ।

સમ્ભ્રમઃ સ્નેહમાખ્યાતિ વપુરાખ્યાતિ ભોજનમ્ ॥ 02 ॥

સુકુલે યોજયેત્કન્યાં પુત્રં વિદ્યાસુ યોજયેત્ ।

વ્યસને યોજયેચ્છત્રું મિત્રં ધર્મેણ યોજયેત્ ॥ 03 ॥

દુર્જનસ્ય ચ સર્પસ્ય વરં સર્પો ન દુર્જનઃ ।

સર્પો દંશતિ કાલે તુ દુર્જનસ્તુ પદે પદે ॥ 04 ॥

એતદર્થે કુલીનાનાં નૃપાઃ કુર્વન્તિ સઙ્ગ્રહમ્ ।

આદિમધ્યાવસાનેષુ ન તે ગચ્છન્તિ વિક્રિયામ્ ॥ 05 ॥

પ્રલયે ભિન્નમર્યાદા ભવન્તિ કિલ સાગરાઃ ।

સાગરા ભેદમિચ્છન્તિ પ્રલયેઽપિ ન સાધવઃ ॥ 06 ॥

મૂર્ખસ્તુ પ્રહર્તવ્યઃ પ્રત્યક્ષો દ્વિપદઃ પશુઃ ।

ભિદ્યતે વાક્ય-શલ્યેન અદૃશં કણ્ટકં યથા ॥ 07 ॥

રૂપયૌવનસમ્પન્ના વિશાલકુલસમ્ભવાઃ ।

વિદ્યાહીના ન શોભન્તે નિર્ગન્ધાઃ કિંશુકા યથા ॥ 08 ॥

કોકિલાનાં સ્વરો રૂપં સ્ત્રીણાં રૂપં પતિવ્રતમ્ ।

વિદ્યા રૂપં કુરૂપાણાં ક્ષમા રૂપં તપસ્વિનામ્ ॥ 09 ॥

ત્યજેદેકં કુલસ્યાર્થે ગ્રામસ્યાર્થે કુલં ત્યજેત્ ।

ગ્રામં જનપદસ્યાર્થે આત્માર્થે પૃથિવીં ત્યજેત્ ॥ 10 ॥

ઉદ્યોગે નાસ્તિ દારિદ્ર્યં જપતો નાસ્તિ પાતકમ્ ।

મૌનેન કલહો નાસ્તિ નાસ્તિ જાગરિતે ભયમ્ ॥ 11 ॥

અતિરૂપેણ વા સીતા અતિગર્વેણ રાવણઃ ।

અતિદાનાદ્બલિર્બદ્ધો હ્યતિસર્વત્ર વર્જયેત્ ॥ 12 ॥

કો હિ ભારઃ સમર્થાનાં કિં દૂરં વ્યવસાયિનામ્ ।

કો વિદેશઃ સુવિદ્યાનાં કઃ પરઃ પ્રિયવાદિનામ્ ॥ 13 ॥

એકેનાપિ સુવૃક્ષેણ પુષ્પિતેન સુગન્ધિના ।

વાસિતં તદ્વનં સર્વં સુપુત્રેણ કુલં યથા ॥ 14 ॥

એકેન શુષ્કવૃક્ષેણ દહ્યમાનેન વહ્નિના ।

દહ્યતે તદ્વનં સર્વં કુપુત્રેણ કુલં યથા ॥ 15 ॥

એકેનાપિ સુપુત્રેણ વિદ્યાયુક્તેન સાધુના ।

આહ્લાદિતં કુલં સર્વં યથા ચન્દ્રેણ શર્વરી ॥ 16 ॥

કિં જાતૈર્બહુભિઃ પુત્રૈઃ શોકસન્તાપકારકૈઃ ।

વરમેકઃ કુલાલમ્બી યત્ર વિશ્રામ્યતે કુલમ્ ॥ 17 ॥

લાલયેત્પઞ્ચવર્ષાણિ દશવર્ષાણિ તાડયેત્ ।

પ્રાપ્તે તુ ષોડશે વર્ષે પુત્રે મિત્રવદાચરેત્ ॥ 18 ॥

ઉપસર્ગેઽન્યચક્રે ચ દુર્ભિક્ષે ચ ભયાવહે ।

અસાધુજનસમ્પર્કે યઃ પલાયેત્સ જીવતિ ॥ 19 ॥

ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં યસ્યૈકોઽપિ ન વિદ્યતે ।

અજાગલસ્તનસ્યેવ તસ્ય જન્મ નિરર્થકમ્ ॥ 20 ॥

મૂર્ખા યત્ર ન પૂજ્યન્તે ધાન્યં યત્ર સુસઞ્ચિતમ્ ।

દામ્પત્યે કલહો નાસ્તિ તત્ર શ્રીઃ સ્વયમાગતા ॥ 21 ॥

Roman (IAST) Transliteration

kasya doṣaḥ kule nāsti vyādhinā ko na pīḍitaḥ |

vyasanaṃ kena na prāptaṃ kasya saukhyaṃ nirantaram || 01 ||

ācāraḥ kulamākhyāti deśamākhyāti bhāṣaṇam |

sambhramaḥ snehamākhyāti vapurākhyāti bhojanam || 02 ||

sukule yojayetkanyāṃ putraṃ vidyāsu yojayet |

vyasane yojayecchatruṃ mitraṃ dharmeṇa yojayet || 03 ||

durjanasya ca sarpasya varaṃ sarpo na durjanaḥ |

sarpo daṃśati kāle tu durjanastu pade pade || 04 ||

etadarthe kulīnānāṃ nṛpāḥ kurvanti saṅgraham |

ādimadhyāvasāneṣu na te gacchanti vikriyām || 05 ||

pralaye bhinnamaryādā bhavanti kila sāgarāḥ |

sāgarā bhedamicchanti pralaye'pi na sādhavaḥ || 06 ||

mūrkhastu prahartavyaḥ pratyakṣo dvipadaḥ paśuḥ |

bhidyate vākya-śalyena adṛśaṃ kaṇṭakaṃ yathā || 07 ||

rūpayauvanasampannā viśālakulasambhavāḥ |

vidyāhīnā na śobhante nirgandhāḥ kiṃśukā yathā || 08 ||

kokilānāṃ svaro rūpaṃ strīṇāṃ rūpaṃ pativratam |

vidyā rūpaṃ kurūpāṇāṃ kṣamā rūpaṃ tapasvinām || 09 ||

tyajedekaṃ kulasyārthe grāmasyārthe kulaṃ tyajet |

grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet || 10 ||

udyoge nāsti dāridryaṃ japato nāsti pātakam |

maunena kalaho nāsti nāsti jāgarite bhayam || 11 ||

atirūpeṇa vā sītā atigarveṇa rāvaṇaḥ |

atidānādbalirbaddho hyatisarvatra varjayet || 12 ||

ko hi bhāraḥ samarthānāṃ kiṃ dūraṃ vyavasāyinām |

ko videśaḥ suvidyānāṃ kaḥ paraḥ priyavādinām || 13 ||

ekenāpi suvṛkṣeṇa puṣpitena sugandhinā |

vāsitaṃ tadvanaṃ sarvaṃ suputreṇa kulaṃ yathā || 14 ||

ekena śuṣkavṛkṣeṇa dahyamānena vahninā |

dahyate tadvanaṃ sarvaṃ kuputreṇa kulaṃ yathā || 15 ||

ekenāpi suputreṇa vidyāyuktena sādhunā |

āhlāditaṃ kulaṃ sarvaṃ yathā candreṇa śarvarī || 16 ||

kiṃ jātairbahubhiḥ putraiḥ śokasantāpakārakaiḥ |

varamekaḥ kulālambī yatra viśrāmyate kulam || 17 ||

lālayetpañcavarṣāṇi daśavarṣāṇi tāḍayet |

prāpte tu ṣoḍaśe varṣe putre mitravadācaret || 18 ||

upasarge'nyacakre ca durbhikṣe ca bhayāvahe |

asādhujanasamparke yaḥ palāyetsa jīvati || 19 ||

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ yasyaiko'pi na vidyate |

ajāgalastanasyeva tasya janma nirarthakam || 20 ||

mūrkhā yatra na pūjyante dhānyaṃ yatra susañcitam |

dāmpatye kalaho nāsti tatra śrīḥ svayamāgatā || 21 ||