Chanakya Niti - Dvitiyo'dhyayah

ॐ

ચાણક્ય નીતિ - દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ

Gujarati

અનૃતં સાહસં માયા મૂર્ખત્વમતિલોભિતા ।

અશૌચત્વં નિર્દયત્વં સ્ત્રીણાં દોષાઃ સ્વભાવજાઃ ॥ 01 ॥

ભોજ્યં ભોજનશક્તિશ્ચ રતિશક્તિર્વરાઙ્ગના ।

વિભવો દાનશક્તિશ્ચ નાલ્પસ્ય તપસઃ ફલમ્ ॥ 02 ॥

યસ્ય પુત્રો વશીભૂતો ભાર્યા છન્દાનુગામિની ।

વિભવે યશ્ચ સન્તુષ્ટસ્તસ્ય સ્વર્ગ ઇહૈવ હિ ॥ 03 ॥

તે પુત્રા યે પિતુર્ભક્તાઃ સ પિતા યસ્તુ પોષકઃ ।

તન્મિત્રં યત્ર વિશ્વાસઃ સા ભાર્યા યત્ર નિર્વૃતિઃ ॥ 04 ॥

પરોક્ષે કાર્યહન્તારં પ્રત્યક્ષે પ્રિયવાદિનમ્ ।

વર્જયેત્તાદૃશં મિત્રં વિષકુમ્ભં પયોમુખમ્ ॥ 05 ॥

ન વિશ્વસેત્કુમિત્રે ચ મિત્રે ચાપિ ન વિશ્વસેત્ ।

કદાચિત્કુપિતં મિત્રં સર્વં ગુહ્યં પ્રકાશયેત્ ॥ 06 ॥

મનસા ચિન્તિતં કાર્યં વાચા નૈવ પ્રકાશયેત્ ।

મન્ત્રેણ રક્ષયેદ્ગૂઢં કાર્યે ચાપિ નિયોજયેત્ ॥ 07 ॥

કષ્ટં ચ ખલુ મૂર્ખત્વં કષ્ટં ચ ખલુ યૌવનમ્ ।

કષ્ટાત્કષ્ટતરં ચૈવ પરગેહનિવાસનમ્ ॥ 08 ॥

શૈલે શૈલે ચ માણિક્યં મૌક્તિકં ન ગજે ગજે ।

સાધવો ન હિ સર્વત્ર ચન્દનં ન વને વને ॥ 09 ॥

પુત્રાશ્ચ વિવિધૈઃ શીલૈર્નિયોજ્યાઃ સતતં બુધૈઃ ।

નીતિજ્ઞાઃ શીલસમ્પન્ના ભવન્તિ કુલપૂજિતાઃ ॥ 10 ॥

માતા શત્રુઃ પિતા વૈરી યાભ્યાં બાલા ન પાઠિતાઃ ।

સભામધ્યે ન શોભન્તે હંસમધ્યે બકો યથા ॥ 11 ॥

લાલનાદ્બહવો દોષાસ્તાડને બહવો ગુણાઃ ।

તસ્માત્પુત્રં ચ શિષ્યં ચ તાડયેન્ન તુ લાલયેત્ ॥ 12 ॥

શ્લોકેન વા તદર્ધેન તદર્ધાર્ધાક્ષરેણ વા ।

અબન્ધ્યં દિવસં કુર્યાદ્દાનાધ્યયનકર્મભિઃ ॥ 13 ॥

કાન્તાવિયોગઃ સ્વજનાપમાનં

ઋણસ્ય શેષં કુનૃપસ્ય સેવા ।

દારિદ્ર્યભાવાદ્વિમુખં ચ મિત્રં

વિનાગ્નિના પઞ્ચ દહન્તિ કાયમ્ ॥ 14 ॥

નદીતીરે ચ યે વૃક્ષાઃ પરગેહેષુ કામિની ।

મન્ત્રહીનાશ્ચ રાજાનઃ શીઘ્રં નશ્યન્ત્યસંશયમ્ ॥ 15 ॥

બલં વિદ્યા ચ વિપ્રાણાં રાજ્ઞાં સૈન્યં બલં તથા ।

બલં વિત્તં ચ વૈશ્યાનાં શૂદ્રાણાં પારિચર્યકમ્ ॥ 16 ॥

નિર્ધનં પુરુષં વેશ્યા પ્રજા ભગ્નં નૃપં ત્યજેત્ ।

ખગા વીતફલં વૃક્ષં ભુક્ત્વા ચાભ્યાગતો ગૃહમ્ ॥ 17 ॥

ગૃહીત્વા દક્ષિણાં વિપ્રાસ્ત્યજન્તિ યજમાનકમ્ ।

પ્રાપ્તવિદ્યા ગુરું શિષ્યા દગ્ધારણ્યં મૃગાસ્તથા ॥ 18 ॥

દુરાચારી દુરાદૃષ્ટિર્દુરાવાસી ચ દુર્જનઃ ।

યન્મૈત્રી ક્રિયતે પુમ્ભિર્નરઃ શીઘ્રં વિનશ્યતિ ॥ 19 ॥

સમાને શોભતે પ્રીતિઃ રાજ્ઞિ સેવા ચ શોભતે ।

વાણિજ્યં વ્યવહારેષુ દિવ્યા સ્ત્રી શોભતે ગૃહે ॥ 20 ॥

Roman (IAST) Transliteration

anṛtaṃ sāhasaṃ māyā mūrkhatvamatilobhitā |

aśaucatvaṃ nirdayatvaṃ strīṇāṃ doṣāḥ svabhāvajāḥ || 01 ||

bhojyaṃ bhojanaśaktiśca ratiśaktirvarāṅganā |

vibhavo dānaśaktiśca nālpasya tapasaḥ phalam || 02 ||

yasya putro vaśībhūto bhāryā chandānugāminī |

vibhave yaśca santuṣṭastasya svarga ihaiva hi || 03 ||

te putrā ye piturbhaktāḥ sa pitā yastu poṣakaḥ |

tanmitraṃ yatra viśvāsaḥ sā bhāryā yatra nirvṛtiḥ || 04 ||

parokṣe kāryahantāraṃ pratyakṣe priyavādinam |

varjayettādṛśaṃ mitraṃ viṣakumbhaṃ payomukham || 05 ||

na viśvasetkumitre ca mitre cāpi na viśvaset |

kadācitkupitaṃ mitraṃ sarvaṃ guhyaṃ prakāśayet || 06 ||

manasā cintitaṃ kāryaṃ vācā naiva prakāśayet |

mantreṇa rakṣayedgūḍhaṃ kārye cāpi niyojayet || 07 ||

kaṣṭaṃ ca khalu mūrkhatvaṃ kaṣṭaṃ ca khalu yauvanam |

kaṣṭātkaṣṭataraṃ caiva paragehanivāsanam || 08 ||

śaile śaile ca māṇikyaṃ mauktikaṃ na gaje gaje |

sādhavo na hi sarvatra candanaṃ na vane vane || 09 ||

putrāśca vividhaiḥ śīlairniyojyāḥ satataṃ budhaiḥ |

nītijñāḥ śīlasampannā bhavanti kulapūjitāḥ || 10 ||

mātā śatruḥ pitā vairī yābhyāṃ bālā na pāṭhitāḥ |

sabhāmadhye na śobhante haṃsamadhye bako yathā || 11 ||

lālanādbahavo doṣāstāḍane bahavo guṇāḥ |

tasmātputraṃ ca śiṣyaṃ ca tāḍayenna tu lālayet || 12 ||

ślokena vā tadardhena tadardhārdhākṣareṇa vā |

abandhyaṃ divasaṃ kuryāddānādhyayanakarmabhiḥ || 13 ||

kāntāviyogaḥ svajanāpamānaṃ

ṛṇasya śeṣaṃ kunṛpasya sevā |

dāridryabhāvādvimukhaṃ ca mitraṃ

vināgninā pañca dahanti kāyam || 14 ||

nadītīre ca ye vṛkṣāḥ parageheṣu kāminī |

mantrahīnāśca rājānaḥ śīghraṃ naśyantyasaṃśayam || 15 ||

balaṃ vidyā ca viprāṇāṃ rājñāṃ sainyaṃ balaṃ tathā |

balaṃ vittaṃ ca vaiśyānāṃ śūdrāṇāṃ pāricaryakam || 16 ||

nirdhanaṃ puruṣaṃ veśyā prajā bhagnaṃ nṛpaṃ tyajet |

khagā vītaphalaṃ vṛkṣaṃ bhuktvā cābhyāgato gṛham || 17 ||

gṛhītvā dakṣiṇāṃ viprāstyajanti yajamānakam |

prāptavidyā guruṃ śiṣyā dagdhāraṇyaṃ mṛgāstathā || 18 ||

durācārī durādṛṣṭirdurāvāsī ca durjanaḥ |

yanmaitrī kriyate pumbhirnaraḥ śīghraṃ vinaśyati || 19 ||

samāne śobhate prītiḥ rājñi sevā ca śobhate |

vāṇijyaṃ vyavahāreṣu divyā strī śobhate gṛhe || 20 ||