Chanakya Niti - Panchadasho'dhyayah

ॐ

ચાણક્ય નીતિ - પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ

Gujarati

યસ્ય ચિત્તં દ્રવીભૂતં કૃપયા સર્વજન્તુષુ ।

તસ્ય જ્ઞાનેન મોક્ષેણ કિં જટાભસ્મલેપનૈઃ ॥ 01 ॥

એકમપ્યક્ષરં યસ્તુ ગુરુઃ શિષ્યં પ્રબોધયેત્ ।

પૃથિવ્યાં નાસ્તિ તદ્દ્રવ્યં યદ્દત્ત્વા સોઽનૃણી ભવેત્ ॥ 02 ॥

ખલાનાં કણ્ટકાનાં ચ દ્વિવિધૈવ પ્રતિક્રિયા ।

ઉપાનન્મુખભઙ્ગો વા દૂરતો વા વિસર્જનમ્ ॥ 02 ॥

કુચૈલિનં દન્તમલોપધારિણં

બહ્વાશિનં નિષ્ઠુરભાષિણં ચ ।

સૂર્યોદયે ચાસ્તમિતે શયાનં

વિમુઞ્ચતિ શ્રીર્યદિ ચક્રપાણિઃ ॥ 04 ॥

ત્યજન્તિ મિત્રાણિ ધનૈર્વિહીનં

પુત્રાશ્ચ દારાશ્ચ સુહૃજ્જનાશ્ચ ।

તમર્થવન્તં પુનરાશ્રયન્તિ

અર્થો હિ લોકે મનુષ્યસ્ય બન્ધુઃ ॥ 05 ॥

અન્યાયોપાર્જિતં દ્રવ્યં દશ વર્ષાણિ તિષ્ઠતિ ।

પ્રાપ્તે ચૈકાદશે વર્ષે સમૂલં તદ્વિનશ્યતિ ॥ 06 ॥

અયુક્તં સ્વામિનો યુક્તં યુક્તં નીચસ્ય દૂષણમ્ ।

અમૃતં રાહવે મૃત્યુર્વિષં શઙ્કરભૂષણમ્ ॥ 07 ॥

તદ્ભોજનં યદ્દ્વિજભુક્તશેષં

તત્સૌહૃદં યત્ક્રિયતે પરસ્મિન્ ।

સા પ્રાજ્ઞતા યા ન કરોતિ પાપં

દમ્ભં વિના યઃ ક્રિયતે સ ધર્મઃ ॥ 08 ॥

મણિર્લુણ્ઠતિ પાદાગ્રે કાચઃ શિરસિ ધાર્યતે ।

ક્રયવિક્રયવેલાયાં કાચઃ કાચો મણિર્મણિઃ ॥ 09 ॥

અનન્તશાસ્ત્રં બહુલાશ્ચ વિદ્યાઃ

સ્વલ્પશ્ચ કાલો બહુવિઘ્નતા ચ ।

યત્સારભૂતં તદુપાસનીયાં

હંસો યથા ક્ષીરમિવામ્બુમધ્યાત્ ॥ 10 ॥

દૂરાગતં પથિ શ્રાન્તં વૃથા ચ ગૃહમાગતમ્ ।

અનર્ચયિત્વા યો ભુઙ્ક્તે સ વૈ ચાણ્ડાલ ઉચ્યતે ॥ 11 ॥

પઠન્તિ ચતુરો વેદાન્ધર્મશાસ્ત્રાણ્યનેકશઃ ।

આત્માનં નૈવ જાનન્તિ દર્વી પાકરસં યથા ॥ 12 ॥

ધન્યા દ્વિજમયી નૌકા વિપરીતા ભવાર્ણવે ।

તરન્ત્યધોગતાઃ સર્વે ઉપરિષ્ઠાઃ પતન્ત્યધઃ ॥ 13 ॥

અયમમૃતનિધાનં નાયકોઽપ્યોષધીનામ્

અમૃતમયશરીરઃ કાન્તિયુક્તોઽપિ ચન્દ્રઃ ।

ભવતિવિગતરશ્મિર્મણ્ડલં પ્રાપ્ય ભાનોઃ

પરસદનનિવિષ્ટઃ કો લઘુત્વં ન યાતિ ॥ 14 ॥

અલિરયં નલિનીદલમધ્યગઃ

કમલિનીમકરન્દમદાલસઃ ।

વિધિવશાત્પરદેશમુપાગતઃ

કુટજપુષ્પરસં બહુ મન્યતે ॥ 15 ॥

પીતઃ ક્રુદ્ધેન તાતશ્ચરણતલહતો વલ્લભો યેન રોષા

દાબાલ્યાદ્વિપ્રવર્યૈઃ સ્વવદનવિવરે ધાર્યતે વૈરિણી મે ।

ગેહં મે છેદયન્તિ પ્રતિદિવસમુમાકાન્તપૂજાનિમિત્તં

તસ્માત્ખિન્ના સદાહં દ્વિજકુલનિલયં નાથ યુક્તં ત્યજામિ ॥ 16 ॥

બન્ધનાનિ ખલુ સન્તિ બહૂનિ

પ્રેમરજ્જુકૃતબન્ધનમન્યત્ ।

દારુભેદનિપુણોઽપિ ષડઙ્ઘ્રિ-

ર્નિષ્ક્રિયો ભવતિ પઙ્કજકોશેઃ ॥ 17 ॥

છિન્નોઽપિ ચન્દન તરુર્ન જહાતિ ગન્ધં

વૃદ્ધોઽપિ વારણપતિ-ર્નજહાતિ લીલામ્ ।

હન્ત્રાર્પિતો મધુરતાં ન જહાતિ ચેક્ષુઃ

ક્ષીણોઽપિ ન ત્યજતિ શિલગુણાન્ કુલીનઃ ॥ 18 ॥

Roman (IAST) Transliteration

yasya cittaṃ dravībhūtaṃ kṛpayā sarvajantuṣu |

tasya jñānena mokṣeṇa kiṃ jaṭābhasmalepanaiḥ || 01 ||

ekamapyakṣaraṃ yastu guruḥ śiṣyaṃ prabodhayet |

pṛthivyāṃ nāsti taddravyaṃ yaddattvā so'nṛṇī bhavet || 02 ||

khalānāṃ kaṇṭakānāṃ ca dvividhaiva pratikriyā |

upānanmukhabhaṅgo vā dūrato vā visarjanam || 02 ||

kucailinaṃ dantamalopadhāriṇaṃ

bahvāśinaṃ niṣṭhurabhāṣiṇaṃ ca |

sūryodaye cāstamite śayānaṃ

vimuñcati śrīryadi cakrapāṇiḥ || 04 ||

tyajanti mitrāṇi dhanairvihīnaṃ

putrāśca dārāśca suhṛjjanāśca |

tamarthavantaṃ punarāśrayanti

artho hi loke manuṣyasya bandhuḥ || 05 ||

anyāyopārjitaṃ dravyaṃ daśa varṣāṇi tiṣṭhati |

prāpte caikādaśe varṣe samūlaṃ tadvinaśyati || 06 ||

ayuktaṃ svāmino yuktaṃ yuktaṃ nīcasya dūṣaṇam |

amṛtaṃ rāhave mṛtyurviṣaṃ śaṅkarabhūṣaṇam || 07 ||

tadbhojanaṃ yaddvijabhuktaśeṣaṃ

tatsauhṛdaṃ yatkriyate parasmin |

sā prājñatā yā na karoti pāpaṃ

dambhaṃ vinā yaḥ kriyate sa dharmaḥ || 08 ||

maṇirluṇṭhati pādāgre kācaḥ śirasi dhāryate |

krayavikrayavelāyāṃ kācaḥ kāco maṇirmaṇiḥ || 09 ||

anantaśāstraṃ bahulāśca vidyāḥ

svalpaśca kālo bahuvighnatā ca |

yatsārabhūtaṃ tadupāsanīyāṃ

haṃso yathā kṣīramivāmbumadhyāt || 10 ||

dūrāgataṃ pathi śrāntaṃ vṛthā ca gṛhamāgatam |

anarcayitvā yo bhuṅkte sa vai cāṇḍāla ucyate || 11 ||

paṭhanti caturo vedāndharmaśāstrāṇyanekaśaḥ |

ātmānaṃ naiva jānanti darvī pākarasaṃ yathā || 12 ||

dhanyā dvijamayī naukā viparītā bhavārṇave |

tarantyadhogatāḥ sarve upariṣṭhāḥ patantyadhaḥ || 13 ||

ayamamṛtanidhānaṃ nāyako'pyoṣadhīnām

amṛtamayaśarīraḥ kāntiyukto'pi candraḥ |

bhavativigataraśmirmaṇḍalaṃ prāpya bhānoḥ

parasadananiviṣṭaḥ ko laghutvaṃ na yāti || 14 ||

alirayaṃ nalinīdalamadhyagaḥ

kamalinīmakarandamadālasaḥ |

vidhivaśātparadeśamupāgataḥ

kuṭajapuṣparasaṃ bahu manyate || 15 ||

pītaḥ kruddhena tātaścaraṇatalahato vallabho yena roṣā

dābālyādvipravaryaiḥ svavadanavivare dhāryate vairiṇī me |

gehaṃ me chedayanti pratidivasamumākāntapūjānimittaṃ

tasmātkhinnā sadāhaṃ dvijakulanilayaṃ nātha yuktaṃ tyajāmi || 16 ||

bandhanāni khalu santi bahūni

premarajjukṛtabandhanamanyat |

dārubhedanipuṇo'pi ṣaḍaṅghri-

rniṣkriyo bhavati paṅkajakośeḥ || 17 ||

chinno'pi candana tarurna jahāti gandhaṃ

vṛddho'pi vāraṇapati-rnajahāti līlām |

hantrārpito madhuratāṃ na jahāti cekṣuḥ

kṣīṇo'pi na tyajati śilaguṇān kulīnaḥ || 18 ||