Chanakya Niti - Chaturdasho'dhyayah

ॐ

ચાણક્ય નીતિ - ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ

Gujarati

આત્માપરાધવૃક્ષસ્ય ફલાન્યેતાનિ દેહિનામ્ ।

દારિદ્ર્યદુઃખરોગાણિ બન્ધનવ્યસનાનિ ચ ॥ 01 ॥

પુનર્વિત્તં પુનર્મિત્રં પુનર્ભાર્યા પુનર્મહી ।

એતત્સર્વં પુનર્લભ્યં ન શરીરં પુનઃ પુનઃ ॥ 02 ॥

બહૂનાં ચૈવ સત્ત્વાનાં સમવાયો રિપુઞ્જયઃ ।

વર્ષાધારાધરો મેઘસ્તૃણૈરપિ નિવાર્યતે ॥ 03 ॥

જલે તૈલં ખલે ગુહ્યં પાત્રે દાનં મનાગપિ ।

પ્રાજ્ઞે શાસ્ત્રં સ્વયં યાતિ વિસ્તારં વસ્તુશક્તિતઃ ॥ 04 ॥

ધર્માખ્યાને શ્મશાને ચ રોગિણાં યા મતિર્ભવેત્ ।

સા સર્વદૈવ તિષ્ઠેચ્ચેત્કો ન મુચ્યેત બન્ધનાત્ ॥ 05 ॥

ઉત્પન્નપશ્ચાત્તાપસ્ય બુદ્ધિર્ભવતિ યાદૃશી ।

તાદૃશી યદિ પૂર્વં સ્યાત્કસ્ય ન સ્યાન્મહોદયઃ ॥ 06 ॥

દાને તપસિ શૌર્યે વા વિજ્ઞાને વિનયે નયે ।

વિસ્મયો નહિ કર્તવ્યો બહુરત્ના વસુન્ધરા ॥ 07 ॥

દૂરસ્થોઽપિ ન દૂરસ્થો યો યસ્ય મનસિ સ્થિતઃ ।

યો યસ્ય હૃદયે નાસ્તિ સમીપસ્થોઽપિ દૂરતઃ ॥ 08 ॥

યસ્માચ્ચ પ્રિયમિચ્છેત્તુ તસ્ય બ્રૂયાત્સદા પ્રિયમ્ ।

વ્યાધો મૃગવધં કર્તું ગીતં ગાયતિ સુસ્વરમ્ ॥ 09 ॥

અત્યાસન્ના વિનાશાય દૂરસ્થા ન ફલપ્રદા ।

સેવ્યતાં મધ્યભાવેન રાજા વહ્નિર્ગુરુઃ સ્ત્રિયઃ ॥ 10 ॥

અગ્નિરાપઃ સ્ત્રિયો મૂર્ખાઃ સર્પા રાજકુલાનિ ચ ।

નિત્યં યત્નેન સેવ્યાનિ સદ્યઃ પ્રાણહરાણિ ષટ્ ॥ 11 ॥

સ જીવતિ ગુણા યસ્ય યસ્ય ધર્મઃ સ જીવતિ ।

ગુણધર્મવિહીનસ્ય જીવિતં નિષ્પ્રયોજનમ્ ॥ 12 ॥

યદીચ્છસિ વશીકર્તું જગદેકેન કર્મણા ।

પુરા પઞ્ચદશાસ્યેભ્યો ગાં ચરન્તી નિવારય ॥ 13 ॥

પ્રસ્તાવસદૃશં વાક્યં પ્રભાવસદૃશં પ્રિયમ્ ।

આત્મશક્તિસમં કોપં યો જાનાતિ સ પણ્ડિતઃ ॥ 14 ॥

એક એવ પદાર્થસ્તુ ત્રિધા ભવતિ વીક્ષિતઃ ।

કુણપં કામિની માંસં યોગિભિઃ કામિભિઃ શ્વભિઃ ॥ 15 ॥

સુસિદ્ધમૌષધં ધર્મં ગૃહચ્છિદ્રં ચ મૈથુનમ્ ।

કુભુક્તં કુશ્રુતં ચૈવ મતિમાન્ન પ્રકાશયેત્ ॥ 16 ॥

તાવન્મૌનેન નીયન્તે કોકિલૈશ્ચૈવ વાસરાઃ ।

યાવત્સર્વજનાનન્દદાયિની વાક્પ્રવર્તતે ॥ 17 ॥

ધર્મં ધનં ચ ધાન્યં ચ ગુરોર્વચનમૌષધમ્ ।

સુગૃહીતં ચ કર્તવ્યમન્યથા તુ ન જીવતિ ॥ 18 ॥

ત્યજ દુર્જનસંસર્ગં ભજ સાધુસમાગમમ્ ।

કુરુ પુણ્યમહોરાત્રં સ્મર નિત્યમનિત્યતઃ ॥ 19 ॥

Roman (IAST) Transliteration

ātmāparādhavṛkṣasya phalānyetāni dehinām |

dāridryaduḥkharogāṇi bandhanavyasanāni ca || 01 ||

punarvittaṃ punarmitraṃ punarbhāryā punarmahī |

etatsarvaṃ punarlabhyaṃ na śarīraṃ punaḥ punaḥ || 02 ||

bahūnāṃ caiva sattvānāṃ samavāyo ripuñjayaḥ |

varṣādhārādharo meghastṛṇairapi nivāryate || 03 ||

jale tailaṃ khale guhyaṃ pātre dānaṃ manāgapi |

prājñe śāstraṃ svayaṃ yāti vistāraṃ vastuśaktitaḥ || 04 ||

dharmākhyāne śmaśāne ca rogiṇāṃ yā matirbhavet |

sā sarvadaiva tiṣṭheccetko na mucyeta bandhanāt || 05 ||

utpannapaścāttāpasya buddhirbhavati yādṛśī |

tādṛśī yadi pūrvaṃ syātkasya na syānmahodayaḥ || 06 ||

dāne tapasi śaurye vā vijñāne vinaye naye |

vismayo nahi kartavyo bahuratnā vasundharā || 07 ||

dūrastho'pi na dūrastho yo yasya manasi sthitaḥ |

yo yasya hṛdaye nāsti samīpastho'pi dūrataḥ || 08 ||

yasmācca priyamicchettu tasya brūyātsadā priyam |

vyādho mṛgavadhaṃ kartuṃ gītaṃ gāyati susvaram || 09 ||

atyāsannā vināśāya dūrasthā na phalapradā |

sevyatāṃ madhyabhāvena rājā vahnirguruḥ striyaḥ || 10 ||

agnirāpaḥ striyo mūrkhāḥ sarpā rājakulāni ca |

nityaṃ yatnena sevyāni sadyaḥ prāṇaharāṇi ṣaṭ || 11 ||

sa jīvati guṇā yasya yasya dharmaḥ sa jīvati |

guṇadharmavihīnasya jīvitaṃ niṣprayojanam || 12 ||

yadīcchasi vaśīkartuṃ jagadekena karmaṇā |

purā pañcadaśāsyebhyo gāṃ carantī nivāraya || 13 ||

prastāvasadṛśaṃ vākyaṃ prabhāvasadṛśaṃ priyam |

ātmaśaktisamaṃ kopaṃ yo jānāti sa paṇḍitaḥ || 14 ||

eka eva padārthastu tridhā bhavati vīkṣitaḥ |

kuṇapaṃ kāminī māṃsaṃ yogibhiḥ kāmibhiḥ śvabhiḥ || 15 ||

susiddhamauṣadhaṃ dharmaṃ gṛhacchidraṃ ca maithunam |

kubhuktaṃ kuśrutaṃ caiva matimānna prakāśayet || 16 ||

tāvanmaunena nīyante kokilaiścaiva vāsarāḥ |

yāvatsarvajanānandadāyinī vākpravartate || 17 ||

dharmaṃ dhanaṃ ca dhānyaṃ ca gurorvacanamauṣadham |

sugṛhītaṃ ca kartavyamanyathā tu na jīvati || 18 ||

tyaja durjanasaṃsargaṃ bhaja sādhusamāgamam |

kuru puṇyamahorātraṃ smara nityamanityataḥ || 19 ||