Chanakya Niti - Trayodasho'dhyayah

ॐ

ચાણક્ય નીતિ - ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ

Chanakya Gujarati

મુહૂર્તમપિ જીવેચ્ચ નરઃ શુક્લેન કર્મણા ।

ન કલ્પમપિ કષ્ટેન લોકદ્વયવિરોધિના ॥ 01 ॥

ગતે શોકો ન કર્તવ્યો ભવિષ્યં નૈવ ચિન્તયેત્ ।

વર્તમાનેન કાલેન વર્તયન્તિ વિચક્ષણાઃ ॥ 02 ॥

સ્વભાવેન હિ તુષ્યન્તિ દેવાઃ સત્પુરુષાઃ પિતા ।

જ્ઞાતયઃ સ્નાનપાનાભ્યાં વાક્યદાનેન પણ્ડિતાઃ ॥ 03 ॥

આયુઃ કર્મ ચ વિત્તં ચ વિદ્યા નિધનમેવ ચ ।

પઞ્ચૈતાનિ હિ સૃજ્યન્તે ગર્ભસ્થસ્યૈવ દેહિનઃ ॥ 04 (4.1) ॥

અહો બત વિચિત્રાણિ ચરિતાનિ મહાત્મનામ્ ।

લક્ષ્મીં તૃણાય મન્યન્તે તદ્ભારેણ નમન્તિ ચ ॥ 05 ॥

યસ્ય સ્નેહો ભયં તસ્ય સ્નેહો દુઃખસ્ય ભાજનમ્ ।

સ્નેહમૂલાનિ દુઃખાનિ તાનિ ત્યક્ત્વા વસેત્ સુખમ્ ॥ 06 ॥

અનાગતવિધાતા ચ પ્રત્યુત્પન્નમતિસ્તથા ।

દ્વાવેતૌ સુખમેધેતે યદ્ભવિષ્યો વિનશ્યતિ ॥ 07 ॥

રાજ્ઞિ ધર્મિણિ ધર્મિષ્ઠાઃ પાપે પાપાઃ સમે સમાઃ ।

રાજાનમનુવર્તન્તે યથા રાજા તથા પ્રજાઃ ॥ 08 ॥

જીવન્તં મૃતવન્મન્યે દેહિનં ધર્મવર્જિતમ્ ।

મૃતો ધર્મેણ સંયુક્તો દીર્ઘજીવી ન સંશયઃ ॥ 09 ॥

ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં યસ્યૈકોઽપિ ન વિદ્યતે ।

અજાગલસ્તનસ્યેવ તસ્ય જન્મ નિરર્થકમ્ ॥ 10 ॥

દહ્યમાનાઃ સુતીવ્રેણ નીચાઃ પરયશોઽગ્નિના ।

અશક્તાસ્તત્પદં ગન્તું તતો નિણ્ડાં પ્રકુર્વતે ॥ 11 ॥

બન્ધાય વિષયાસઙ્ગો મુક્ત્યૈ નિર્વિષયં મનઃ ।

મન એવ મનુષ્યાણાં કારણં બન્ધમોક્ષયોઃ ॥ 12 ॥

દેહાભિમાને ગલિતં જ્ઞાનેન પરમાત્મનિ ।

યત્ર યત્ર મનો યાતિ તત્ર તત્ર સમાધયઃ ॥ 13 ॥

ઈપ્સિતં મનસઃ સર્વં કસ્ય સમ્પદ્યતે સુખમ્ ।

દૈવાયત્તં યતઃ સર્વં તસ્માત્સન્તોષમાશ્રયેત્ ॥ 14 ॥

યથા ધેનુસહસ્રેષુ વત્સો ગચ્છતિ માતરમ્ ।

તથા યચ્ચ કૃતં કર્મ કર્તારમનુગચ્છતિ ॥ 15 ॥

અનવસ્થિતકાર્યસ્ય ન જને ન વને સુખમ્ ।

જનો દહતિ સંસર્ગાદ્વનં સઙ્ગવિવર્જનાત્ ॥ 16 ॥

ખનિત્વા હિ ખનિત્રેણ ભૂતલે વારિ વિન્દતિ ।

તથા ગુરુગતાં વિદ્યાં શુશ્રૂષુરધિગચ્છતિ ॥ 17 ॥

કર્માયત્તં ફલં પુંસાં બુદ્ધિઃ કર્માનુસારિણી ।

તથાપિ સુધિયશ્ચાર્યા સુવિચાર્યૈવ કુર્વતે ॥ 18 ॥

એકાક્ષરપ્રદાતારં યો ગુરું નાભિવન્દતે ।

શ્વાનયોનિશતં ગત્વા ચાણ્ડાલેષ્વભિજાયતે ॥ 19 ॥

યુગાન્તે પ્રચલેન્મેરુઃ કલ્પાન્તે સપ્ત સાગરાઃ ।

સાધવઃ પ્રતિપન્નાર્થાન્ન ચલન્તિ કદાચન ॥ 20 ॥

પૃથિવ્યાં ત્રીણિ રત્નાનિ જલમન્નં સુભાષિતમ્ ।

મૂઢૈઃ પાષાણખણ્ડેષુ રત્નસઞ્જ્ઞા વિધીયતે ॥ 21 ॥

Roman (IAST) Transliteration

muhūrtamapi jīvecca naraḥ śuklena karmaṇā |

na kalpamapi kaṣṭena lokadvayavirodhinā || 01 ||

gate śoko na kartavyo bhaviṣyaṃ naiva cintayet |

vartamānena kālena vartayanti vicakṣaṇāḥ || 02 ||

svabhāvena hi tuṣyanti devāḥ satpuruṣāḥ pitā |

jñātayaḥ snānapānābhyāṃ vākyadānena paṇḍitāḥ || 03 ||

āyuḥ karma ca vittaṃ ca vidyā nidhanameva ca |

pañcaitāni hi sṛjyante garbhasthasyaiva dehinaḥ || 04 (4.1) ||

aho bata vicitrāṇi caritāni mahātmanām |

lakṣmīṃ tṛṇāya manyante tadbhāreṇa namanti ca || 05 ||

yasya sneho bhayaṃ tasya sneho duḥkhasya bhājanam |

snehamūlāni duḥkhāni tāni tyaktvā vaset sukham || 06 ||

anāgatavidhātā ca pratyutpannamatistathā |

dvāvetau sukhamedhete yadbhaviṣyo vinaśyati || 07 ||

rājñi dharmiṇi dharmiṣṭhāḥ pāpe pāpāḥ same samāḥ |

rājānamanuvartante yathā rājā tathā prajāḥ || 08 ||

jīvantaṃ mṛtavanmanye dehinaṃ dharmavarjitam |

mṛto dharmeṇa saṃyukto dīrghajīvī na saṃśayaḥ || 09 ||

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ yasyaiko'pi na vidyate |

ajāgalastanasyeva tasya janma nirarthakam || 10 ||

dahyamānāḥ sutīvreṇa nīcāḥ parayaśo'gninā |

aśaktāstatpadaṃ gantuṃ tato niṇḍāṃ prakurvate || 11 ||

bandhāya viṣayāsaṅgo muktyai nirviṣayaṃ manaḥ |

mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ || 12 ||

dehābhimāne galitaṃ jñānena paramātmani |

yatra yatra mano yāti tatra tatra samādhayaḥ || 13 ||

īpsitaṃ manasaḥ sarvaṃ kasya sampadyate sukham |

daivāyattaṃ yataḥ sarvaṃ tasmātsantoṣamāśrayet || 14 ||

yathā dhenusahasreṣu vatso gacchati mātaram |

tathā yacca kṛtaṃ karma kartāramanugacchati || 15 ||

anavasthitakāryasya na jane na vane sukham |

jano dahati saṃsargādvanaṃ saṅgavivarjanāt || 16 ||

khanitvā hi khanitreṇa bhūtale vāri vindati |

tathā gurugatāṃ vidyāṃ śuśrūṣuradhigacchati || 17 ||

karmāyattaṃ phalaṃ puṃsāṃ buddhiḥ karmānusāriṇī |

tathāpi sudhiyaścāryā suvicāryaiva kurvate || 18 ||

ekākṣarapradātāraṃ yo guruṃ nābhivandate |

śvānayoniśataṃ gatvā cāṇḍāleṣvabhijāyate || 19 ||

yugānte pracalenmeruḥ kalpānte sapta sāgarāḥ |

sādhavaḥ pratipannārthānna calanti kadācana || 20 ||

pṛthivyāṃ trīṇi ratnāni jalamannaṃ subhāṣitam |

mūḍhaiḥ pāṣāṇakhaṇḍeṣu ratnasañjñā vidhīyate || 21 ||