Chanakya Niti - Dashamo'dhyayah

ॐ

ચાણક્ય નીતિ - દશમોઽધ્યાયઃ

Chanakya Gujarati

ધનહીનો ન હીનશ્ચ ધનિકઃ સ સુનિશ્ચયઃ ।

વિદ્યારત્નેન હીનો યઃ સ હીનઃ સર્વવસ્તુષુ ॥ 01 ॥

દૃષ્ટિપૂતં ન્યસેત્પાદં વસ્ત્રપૂતં પિબેજ્જલમ્ ।

શાસ્ત્રપૂતં વદેદ્વાક્યઃ મનઃપૂતં સમાચરેત્ ॥ 02 ॥

સુખાર્થી ચેત્ત્યજેદ્વિદ્યાં વિદ્યાર્થી ચેત્ત્યજેત્સુખમ્ ।

સુખાર્થિનઃ કુતો વિદ્યા સુખં વિદ્યાર્થિનઃ કુતઃ ॥ 03 ॥

કવયઃ કિં ન પશ્યન્તિ કિં ન ભક્ષન્તિ વાયસાઃ ।

મદ્યપાઃ કિં ન જલ્પન્તિ કિં ન કુર્વન્તિ યોષિતઃ ॥ 04 ॥

રઙ્કં કરોતિ રાજાનં રાજાનં રઙ્કમેવ ચ ।

ધનિનં નિર્ધનં ચૈવ નિર્ધનં ધનિનં વિધિઃ ॥ 05 ॥

લુબ્ધાનાં યાચકઃ શત્રુર્મૂર્ખાનાં બોધકો રિપુઃ ।

જારસ્ત્રીણાં પતિઃ શત્રુશ્ચૌરાણાં ચન્દ્રમા રિપુઃ ॥ 06 ॥

યેષાં ન વિદ્યા ન તપો ન દાનં

જ્ઞાનં ન શીલાં ન ગુણો ન ધર્મઃ ।

તે મર્ત્યલોકે ભુવિ ભારભૂતા

મનુષ્યરૂપેણ મૃગાશ્ચરન્તિ ॥ 07 ॥

અન્તઃસારવિહીનાનામુપદેશો ન જાયતે ।

મલયાચલસંસર્ગાન્ન વેણુશ્ચન્દનાયતે ॥ 08 ॥

યસ્ય નાસ્તિ સ્વયં પ્રજ્ઞા શાસ્ત્રં તસ્ય કરોતિ કિમ્ ।

લોચનાભ્યાં વિહીનસ્ય દર્પણઃ કિં કરિષ્યતિ ॥ 09 ॥

દુર્જનં સજ્જનં કર્તુમુપાયો નહિ ભૂતલે ।

અપાનં શાતધા ધૌતં ન શ્રેષ્ઠમિન્દ્રિયં ભવેત્ ॥ 10 ॥

આપ્તદ્વેષાદ્ભવેન્મૃત્યુઃ પરદ્વેષાદ્ધનક્ષયઃ ।

રાજદ્વેષાદ્ભવેન્નાશો બ્રહ્મદ્વેષાત્કુલક્ષયઃ ॥ 11 ॥

વરં વનં વ્યાઘ્રગજેન્દ્રસેવિતં

દ્રુમાલયં પત્રફલામ્બુસેવનમ્ ।

તૃણેષુ શય્યા શતજીર્ણવલ્કલં

ન બન્ધુમધ્યે ધનહીનજીવનમ્ ॥ 12 ॥

વિપ્રો વૃક્ષસ્તસ્ય મૂલં ચ સન્ધ્યા

વેદઃ શાખા ધર્મકર્માણિ પત્રમ્ ।

તસ્માન્મૂલં યત્નતો રક્ષણીયં

છિન્ને મૂલે નૈવ શાખા ન પત્રમ્ ॥ 13 ॥

માતા ચ કમલા દેવી પિતા દેવો જનાર્દનઃ ।

બાન્ધવા વિષ્ણુભક્તાશ્ચ સ્વદેશો ભુવનત્રયમ્ ॥ 14 ॥

એકવૃક્ષસમારૂઢા નાનાવર્ણા વિહઙ્ગમાઃ ।

પ્રભાતે દિક્ષુ દશસુ યાન્તિ કા તત્ર વેદના ॥ 15 ॥

બુદ્ધિર્યસ્ય બલં તસ્ય નિર્બુદ્ધેશ્ચ કુતો બલમ્ ।

વને સિંહો યદોન્મત્તઃ મશકેન નિપાતિતઃ ॥ 16 ॥

કા ચિન્તા મમ જીવને યદિ હરિર્વિશ્વમ્ભરો ગીયતે

નો ચેદર્ભકજીવનાય જનનીસ્તન્યં કથં નિર્મમે ।

ઇત્યાલોચ્ય મુહુર્મુહુર્યદુપતે લક્ષ્મીપતે કેવલં

ત્વત્પાદામ્બુજસેવનેન સતતં કાલો મયા નીયતે ॥ 17 ॥

ગીર્વાણવાણીષુ વિશિષ્ટબુદ્ધિ-

સ્તથાપિ ભાષાન્તરલોલુપોઽહમ્ ।

યથા સુધાયામમરેષુ સત્યાં

સ્વર્ગાઙ્ગનાનામધરાસવે રુચિઃ ॥ 18 ॥

અન્નાદ્દશગુણં પિષ્ટં પિષ્ટાદ્દશગુણં પયઃ ।

પયસોઽષ્ટગુણં માંસાં માંસાદ્દશગુણં ઘૃતમ્ ॥ 19 ॥

શોકેન રોગા વર્ધન્તે પયસા વર્ધતે તનુઃ ।

ઘૃતેન વર્ધતે વીર્યં માંસાન્માંસં પ્રવર્ધતે ॥ 20 ॥

Roman (IAST) Transliteration

dhanahīno na hīnaśca dhanikaḥ sa suniścayaḥ |

vidyāratnena hīno yaḥ sa hīnaḥ sarvavastuṣu || 01 ||

dṛṣṭipūtaṃ nyasetpādaṃ vastrapūtaṃ pibejjalam |

śāstrapūtaṃ vadedvākyaḥ manaḥpūtaṃ samācaret || 02 ||

sukhārthī cettyajedvidyāṃ vidyārthī cettyajetsukham |

sukhārthinaḥ kuto vidyā sukhaṃ vidyārthinaḥ kutaḥ || 03 ||

kavayaḥ kiṃ na paśyanti kiṃ na bhakṣanti vāyasāḥ |

madyapāḥ kiṃ na jalpanti kiṃ na kurvanti yoṣitaḥ || 04 ||

raṅkaṃ karoti rājānaṃ rājānaṃ raṅkameva ca |

dhaninaṃ nirdhanaṃ caiva nirdhanaṃ dhaninaṃ vidhiḥ || 05 ||

lubdhānāṃ yācakaḥ śatrurmūrkhānāṃ bodhako ripuḥ |

jārastrīṇāṃ patiḥ śatruścaurāṇāṃ candramā ripuḥ || 06 ||

yeṣāṃ na vidyā na tapo na dānaṃ

jñānaṃ na śīlāṃ na guṇo na dharmaḥ |

te martyaloke bhuvi bhārabhūtā

manuṣyarūpeṇa mṛgāścaranti || 07 ||

antaḥsāravihīnānāmupadeśo na jāyate |

malayācalasaṃsargānna veṇuścandanāyate || 08 ||

yasya nāsti svayaṃ prajñā śāstraṃ tasya karoti kim |

locanābhyāṃ vihīnasya darpaṇaḥ kiṃ kariṣyati || 09 ||

durjanaṃ sajjanaṃ kartumupāyo nahi bhūtale |

apānaṃ śātadhā dhautaṃ na śreṣṭhamindriyaṃ bhavet || 10 ||

āptadveṣādbhavenmṛtyuḥ paradveṣāddhanakṣayaḥ |

rājadveṣādbhavennāśo brahmadveṣātkulakṣayaḥ || 11 ||

varaṃ vanaṃ vyāghragajendrasevitaṃ

drumālayaṃ patraphalāmbusevanam |

tṛṇeṣu śayyā śatajīrṇavalkalaṃ

na bandhumadhye dhanahīnajīvanam || 12 ||

vipro vṛkṣastasya mūlaṃ ca sandhyā

vedaḥ śākhā dharmakarmāṇi patram |

tasmānmūlaṃ yatnato rakṣaṇīyaṃ

chinne mūle naiva śākhā na patram || 13 ||

mātā ca kamalā devī pitā devo janārdanaḥ |

bāndhavā viṣṇubhaktāśca svadeśo bhuvanatrayam || 14 ||

ekavṛkṣasamārūḍhā nānāvarṇā vihaṅgamāḥ |

prabhāte dikṣu daśasu yānti kā tatra vedanā || 15 ||

buddhiryasya balaṃ tasya nirbuddheśca kuto balam |

vane siṃho yadonmattaḥ maśakena nipātitaḥ || 16 ||

kā cintā mama jīvane yadi harirviśvambharo gīyate

no cedarbhakajīvanāya jananīstanyaṃ kathaṃ nirmame |

ityālocya muhurmuhuryadupate lakṣmīpate kevalaṃ

tvatpādāmbujasevanena satataṃ kālo mayā nīyate || 17 ||

gīrvāṇavāṇīṣu viśiṣṭabuddhi-

stathāpi bhāṣāntaralolupo'ham |

yathā sudhāyāmamareṣu satyāṃ

svargāṅganānāmadharāsave ruciḥ || 18 ||

annāddaśaguṇaṃ piṣṭaṃ piṣṭāddaśaguṇaṃ payaḥ |

payaso'ṣṭaguṇaṃ māṃsāṃ māṃsāddaśaguṇaṃ ghṛtam || 19 ||

śokena rogā vardhante payasā vardhate tanuḥ |

ghṛtena vardhate vīryaṃ māṃsānmāṃsaṃ pravardhate || 20 ||