📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" → 2 A dialog opens → 3 Choose "Save as PDF" as printer → 4 Click Save
ॐ
ભર્તૃહરેઃ શતક ત્રિશતિ - વૈરાગ્ય શતકમ્
Bhartrihareh Shataka Trishati - Vairagya Shatakam
Shatakam Bhartrihari Gujarati
ચૂડોત્તંસિતચન્દ્રચારુકલિકાચઞ્ચચ્છિખાભાસ્વરો
લીલાદગ્ધવિલોલકામશલભઃ શ્રેયોદશાગ્રે સ્ફુરન્ ।
અન્તઃસ્ફૂર્જદ્​અપારમોહતિમિરપ્રાગ્ભારં ઉચ્ચાટયન્
શ્વેતઃસદ્મનિ યોગિનાં વિજયતે જ્ઞાનપ્રદીપો હરઃ ॥ 3.1 ॥
ભ્રાન્તં દેશં અનેકદુર્ગવિષમં પ્રાપ્તં ન કિઞ્ચિત્ફલં
ત્યક્ત્વા જાતિકુલાભિમાનં ઉચિતં સેવા કૃતા નિષ્ફલા ।
ભુક્તં માનવિવર્જિતં પરગૃહેષ્વાશઙ્કયા કાકવત્
તૃષ્ણે જૃમ્ભસિ પાપકર્મપિશુને નાદ્યાપિ સન્તુષ્યસિ ॥ 3.2 ॥
ઉત્ખાતં નિધિશઙ્કયા ક્ષિતિતલં ધ્માતા ગિરેર્ધાતવો
નિસ્તીર્ણઃ સરિતાં પતિર્નૃપતયો યત્નેન સન્તોષિતાઃ ।
મન્ત્રારાધનતત્પરેણ મનસા નીતાઃ શ્મશાને નિશાઃ
પ્રાપ્તઃ કાણવરાટકોઽપિ ન મયા તૃષ્ણે સકામા ભવ ॥ 3.3 ॥
ખલાલાપાઃ સૌઢાઃ કથં અપિ તદ્​આરાધનપરૈર્નિગૃહ્યાન્તર્
બાષ્પં હસિતં અપિ શૂન્યેન મનસા ।
કૃતો વિત્તસ્તમ્ભપ્રતિહતધિયાં અઞ્જલિરપિ
ત્વં આશે મોઘાશે કિમ અપરં અતો નર્તયસિ મામ્ ॥ 3.4 ॥
અમીષાં પ્રાણાનાં તુલિતવિસિનીપત્રપયસાં
કૃતે કિં નાસ્માભિર્વિગલિતવિવેકૈર્વ્યવસિતમ્ ।
યદ્​આઢ્યાનાં અગ્રે દ્રવિણમદનિઃસઞ્જ્ઞમનસાં
કૃતં માવવ્રીડૈર્નિજગુણકથાપાતકં અપિ ॥ 3.5 ॥
ક્ષાન્તં ન ક્ષમયા ગૃહોચિતસુખં ત્યક્તં ન સન્તોષતઃ
સોઢો દુઃસહશીતતાપપવનક્લેશો ન તપ્તં તપઃ ।
ધ્યાતં વિત્તં અહર્નિશં નિત્યમિતપ્રાણૈર્ન શમ્ભોઃ પદં
તત્તત્કર્મ કૃતં યદેવ મુનિભિસ્તૈસ્તૈઃ ફલૈર્વઞ્ચિતાઃ ॥ 3.6 ॥
ભોગા ન ભુક્તા વયં એવ ભુક્તાસ્
તપો ન તપ્તં વયં એવ તપ્તાઃ ।
કાલો ન યાતો વયં એવ યાતાસ્તૃષ્ણા
ન જીર્ણા વયં એવ જીર્ણાઃ ॥ 3.7 ॥
બલિભિર્મુખં આક્રાન્તં પલિતેનાઙ્કિતં શિરઃ ।
ગાત્રાણિ શિથિલાયન્તે તૃષ્ણૈકા તરુણાયતે ॥ 3.8 ॥
વિવેકવ્યાકોશે વિદધતિ સમે શામ્યતિ તૃષા
પરિષ્વઙ્ગે તુઙ્ગે પ્રસરતિતરાં સા પરિણતા ।
જરાજીર્ણૈશ્વર્યગ્રસનગહનાક્ષેપકૃપણસ્તૃષાપાત્રં
યસ્યાં ભવતિ મરુતાં અપ્યધિપતિઃ ॥ 3.8.1 ॥
નિવૃત્તા ભોગેચ્છા પુરુષબહુમાનોઽપિ ગલિતઃ
સમાનાઃ સ્વર્યાતાઃ સપદિ સુહૃદો જીવિતસમાઃ ।
શનૈર્યષ્ટ્યુત્થાનં ઘનતિમિરરુદ્ધે ચ નયને
અહો મૂઢઃ કાયસ્તદપિ મરણાપાયચકિતઃ ॥ 3.9 ॥
આશા નામ નદી મનોરથજલા તૃષ્ણાતરઙ્ગાકુલા
રાગગ્રાહવતી વિતર્કવિહગા ધૈર્યદ્રુમધ્વંસિની ।
મોહાવર્તસુદુસ્તરાતિગહના પ્રોત્તુઙ્ગચિન્તાતટી
તસ્યાઃ પરગતા વિશુદ્ધં અલસો નન્દન્તિ યોગીશ્વરાઃ ॥ 3.10 ॥
ન સંસારોત્પન્નં ચરિતં અનુપશ્યામિ કુશલં
વિપાકઃ પુણ્યાનાં જનયતિ ભયં મે વિમૃશતઃ ।
મહદ્ભિઃ પુણ્યૌઘૈશ્ચિરપરિગૃહીતાશ્ચ વિષયા
મહાન્તો જાયન્તે વ્યસનં ઇવ દાતું વિષયિણામ્ ॥ 3.11 ॥
અવશ્યં યાતારશ્ચિરતરં ઉષિત્વાપિ વિષયા
વિયોગે કો ભેદસ્ત્યજતિ ન જનો યત્સ્વયં અમૂન્ ।
વ્રજન્તઃ સ્વાતન્ત્ર્યાદતુલપરિતાપાય મનસઃ
સ્વયં ત્યક્તા હ્યેતે શમસુખં અનન્તં વિદધતિ ॥ 3.12 ॥
બ્રહ્મજ્ઞાનવિવેકનિર્મલધિયઃ કુર્વન્ત્યહો દુષ્કરં
યન્મુઞ્ચન્ત્યુપભોગભાઞ્જ્યપિ ધનાન્યેકાન્તતો નિઃસ્પૃહાઃ ।
સમ્પ્રાતાન્ન પુરા ન સમ્પ્રતિ ન ચ પ્રાપ્તૌ દૃઢપ્રત્યયાન્
વાઞ્છામાત્રપરિગ્રહાનપિ પરં ત્યક્તું ન શક્તા વયમ્ ॥ 3.13 ॥
ધન્યાનાં ગિરિકન્દરેષુ વસતાં જ્યોતિઃ પરં ધ્યાયતામાનન્દાશ્રુ
જલં પિબન્તિ શકુના નિઃશઙ્કં અઙ્કેશયાઃ ।
અસ્માકં તુ મનોરથોપરચિતપ્રાસાદવાપીતટક્રીડા
કાનનકેલિકૌતુકજુષાં આયુઃ પરં ક્ષીયતે ॥ 3.14 ॥
ભિક્ષાશતં તદપિ નીરસં એકબારં
શય્યા ચ ભૂઃ પરિજનો નિજદેહમાત્રમ્ ।
વસ્ત્રં વિશીર્ણશતખણ્ડમયી ચ કન્થા
હા હા તથાપિ વિષયા ન પરિત્યજન્તિ ॥ 3.15 ॥
સ્તનૌ માંસગ્રન્થી કનકકલશાવિત્યુપમિતી
મુખં શ્લેષ્માગારં તદપિ ચ શશાઙ્કેન તુલિતમ્ ।
સ્રવન્મૂત્રક્લિન્નં કરિવરશિરસ્પર્ધિ જઘનં
મુહુર્નિન્દ્યં રૂપં કવિજનવિશેષૈર્ગુરુકૃતમ્ ॥ 3.16 ॥
એકો રાગિષુ રાજતે પ્રિયતમાદેહાર્ધહારી હરો
નીરાગેષુ જનો વિમુક્તલલનાસઙ્ગો ન યસ્માત્પરઃ ।
દુર્વારસ્મરબાણપન્નગવિષવ્યાબિદ્ધમુગ્ધો જનઃ
શેષઃ કામવિડમ્બિતાન્ન વિષયાન્ભોક્તું ન મોક્તું ક્ષમઃ ॥ 3.17 ॥
અજાનન્દાહાત્મ્યં પતતુ શલભસ્તીવ્રદહને
સ મીનોઽપ્યજ્ઞાનાદ્બડિશયુતં અશ્નાતુ પિશિતમ્ ।
વિજાનન્તોઽપ્યેતે વયં ઇહ વિયજ્જાલજટિલાન્
ન મુઞ્ચામઃ કાનાં અહહ ગહનો મોહમહિમા ॥ 3.18 ॥
તૃષા શુષ્યત્યાસ્યે પિબતિ સલિલં શીતમધુરં
ક્ષુધાર્તઃ શાલ્યન્નં કવલયતિ માંસાદિકલિતમ્ ।
પ્રદીપ્તે કામાગ્નૌ સુદૃઢતરં આલિઙ્ગતિ વધૂં
પ્રતીકારં વ્યાધઃ સુખં ઇતિ વિપર્યસ્યતિ જનઃ ॥ 3.19 ॥
તુઙ્ગં વેશ્મ સુતાઃ સતાં અભિમતાઃ સઙ્ખ્યાતિગાઃ સમ્પદઃ
કલ્યાણી દયિતા વયશ્ચ નવં ઇત્યજ્ઞાનમૂઢો જનઃ ।
મત્વા વિશ્વં અનશ્વરં નિવિશતે સંસારકારાગૃહે
સન્દૃશ્ય ક્ષણભઙ્ગુરં તદખિલં ધન્યસ્તુ સન્ન્યસ્યતિ ॥ 3.20 ॥
દીના દીનમુખૈઃ સદૈવ શિશુકૈરાકૃષ્ટજીર્ણામ્બરા
ક્રોશદ્ભિઃ ક્ષુધિતૈર્નિરન્નવિધુરા દૃશ્યા ન ચેદ્ગેહિની ।
યાચ્ઞાભઙ્ગભયેન ગદ્ગદગલત્રુટ્યદ્વિલીનાક્ષરં
કો દેહીતિ વદેત્સ્વદગ્ધજઠરસ્યાર્થે મનસ્વી પુમાન્ ॥ 3.21 ॥
અભિમતમહામાનગ્રન્થિપ્રભેદપટીયસી
ગુરુતરગુણગ્રામાભોજસ્ફુટોજ્જ્વલચન્દ્રિકા ।
વિપુલવિલલ્લજ્જાવલ્લીવિતાનકુઠારિકા
જઠરપિઠરી દુસ્પુરેયં કરોતિ વિડમ્બનમ્ ॥ 3.22 ॥
પુણ્યે ગ્રામે વને વા મહતિ સિતપટચ્છન્નપાલી કપાલિં
હ્યાદાય ન્યાયગર્ભદ્વિજહુતહુતભુગ્ધૂમધૂમ્રોપકણ્ઠે ।
દ્વારં દ્વારં પ્રવિષ્ટો વરં ઉદરદરીપૂરણાય ક્ષુધાર્તો
માની પ્રાણૈઃ સનાથો ન પુનરનુદિનં તુલ્યકુલ્યેસુ દીનઃ ॥ 3.23 ॥
ગઙ્ગાતરઙ્ગકણશીકરશીતલાનિ
વિદ્યાધરાધ્યુષિતચારુશિલાતલાનિ ।
સ્થાનાનિ કિં હિમવતઃ પ્રલયં ગતાનિ
યત્સાવમાનપરપિણ્ડરતા મનુષ્યાઃ ॥ 3.24 ॥
કિં કન્દાઃ કન્દરેભ્યઃ પ્રલયં ઉપગતા નિર્ઝરા વા ગિરિભ્યઃ
પ્રધ્વસ્તા વા તરુભ્યઃ સરસગલભૃતો વલ્કલિન્યશ્ચ શાખાઃ ।
વીક્ષ્યન્તે યન્મુખાનિ પ્રસભં અપગતપ્રશ્રયાણાં ખલાનાં
દુઃખાપ્તસ્વલ્પવિત્તસ્મયપવનવશાનર્તિતભ્રૂલતાનિ ॥ 3.25 ॥
પુણ્યૈર્મૂલફલૈસ્તથા પ્રણયિનીં વૃત્તિં કુરુષ્વાધુના
ભૂશય્યાં નવપલ્લવૈરકૃપણૈરુત્તિષ્ઠ યાવો વનમ્ ।
ક્ષુદ્રાણાં અવિવેકમૂઢમનસાં યત્રેશ્વરાણાં સદા
વિત્તવ્યાધિવિકારવિહ્વલગિરાં નામાપિ ન શ્રૂયતે ॥ 3.26 ॥
ફલં સ્વેચ્છાલભ્યં પ્રતિવનં અખેદં ક્ષિતિરુહાં
પયઃ સ્થાને સ્થાને શિશિરમધુરં પુણ્યસરિતામ્ ।
મૃદુસ્પર્શા શય્યા સુલલિતલતાપલ્લવમયી
સહન્તે સન્તાપં તદપિ ધનિનાં દ્વારિ કૃપણાઃ ॥ 3.27 ॥
યે વર્તન્તે ધનપતિપુરઃ પ્રાર્થનાદુઃખભાજો
યે ચાલ્પત્વં દધતિ વિષયાક્ષેપપર્યાપ્તબુદ્ધેઃ ।
તેષાં અન્તઃસ્ફુરિતહસિતં વાસરાણિ સ્મરેયં
ધ્યાનચ્છેદે શિખરિકુહરગ્રાવશય્યાનિષણ્ણઃ ॥ 3.28 ॥
યે સન્તોષનિરન્તરપ્રમુદિતસ્તેષાં ન ભિન્ના મુદો
યે ત્વન્યે ધનલુબ્ધસઙ્કલધિયસ્તેસાં ન તૃષ્ણાહતા ।
ઇત્થં કસ્ય કૃતે કુતઃ સ વિધિના કીદૃક્પદં સમ્પદાં
સ્વાત્મન્યેવ સમાપ્તહેમમહિમા મેરુર્ન મે રોચતે ॥ 3.29 ॥
ભિક્ષાહારં અદૈન્યં અપ્રતિસુખં ભીતિચ્છિદં સર્વતો
દુર્માત્સર્યમદાભિમાનમથનં દુઃખૌઘવિધ્વંસનમ્ ।
સર્વત્રાન્વહં અપ્રયત્નસુલભં સાધુપ્રિયં પાવનં
શમ્ભોઃ સત્રં અવાયં અક્ષયનિધિં શંસન્તિ યોગીશ્વરાઃ ॥ 3.30 ॥
ભોગે રોગભયં કુલે ચ્યુતિભયં વિત્તે નૃપાલાદ્ભયં
માને દૈન્યભયં બલે રિપુભયં રૂપે જરાયા ભયમ્ ।
શાસ્ત્રે વાદિભયં ગુણે ખલભયં કાયે કૃતાન્તાદ્ભયં
સર્વં વસ્તુ ભયાન્વિતં ભુવિ નૃણાં વૈરાગ્યમેવાભયમ્ ॥ 3.31 ॥
આક્રાન્તં મરણેન જન્મ જરસા ચાત્યુજ્જ્વલં યૌવનં
સન્તોષો ધનલિપ્સયા શમસુખં પ્રૌઢાઙ્ગનાવિભ્રમૈઃ ।
લોકૈર્મત્સરિભિર્ગુણા વનભુવો વ્યાલૈર્નૃપા દુર્જનૈર્
અસ્થૈર્યેણ વિભૂતયોઽપ્યપહતા ગ્રસ્તં ન કિં કેન વા ॥ 3.32 ॥
આધિવ્યાધિશતૈર્જનસ્ય વિવિધૈરારોગ્યં ઉન્મૂલ્યતે
લક્ષ્મીર્યત્ર પતન્તિ તત્ર વિવૃતદ્વારા ઇવ વ્યાપદઃ ।
જાતં જાતં અવશ્યં આશુ વિવશં મૃત્યુઃ કરોત્યાત્મસાત્
તત્કિં તેન નિરઙ્કુશેન વિધિના યન્નિર્મિતં સુસ્થિરમ્ ॥ 3.33 ॥
ભોગાસ્તુઙ્ગતરઙ્ગભઙ્ગતરલાઃ પ્રાણાઃ ક્ષણધ્વંસિનઃ
સ્તોકાન્યેવ દિનાનિ યૌવનસુખં સ્ફૂર્તિઃ પ્રિયાસુ સ્થિતા ।
તત્સંસારં અસારં એવ નિખિલં બુદ્ધ્વા બુધા બોધકા
લોકાનુગ્રહપેશલેન મનસા યત્નઃ સમાધીયતામ્ ॥ 3.34 ॥
ભોગા મેઘવિતાનમધ્યવિલસત્સૌદામિનીચઞ્ચલા
આયુર્વાયુવિઘટ્ટિતાબ્જપટલીલીનામ્બુવદ્ભઙ્ગુરમ્ ।
લીલા યૌવનલાલસાસ્તનુભૃતાં ઇત્યાકલય્ય દ્રુતં
યોગે ધૈર્યસમાધિસિદ્ધિસુલભે બુદ્ધિં વિદધ્વં બુધાઃ ॥ 3.35 ॥
આયુઃ કલ્લોલલોલં કતિપયદિવસસ્થાયિની યૌવનશ્રીઃ
અર્થાઃ સઙ્કલ્પકલ્પા ઘનસમયતડિદ્વિભ્રમા ભોગપૂગાઃ ।
કણ્ઠાશ્લેષોપગૂઢં તદપિ ચ ન ચિરં યત્પ્રિયાભિઃ પ્રણીતં
બ્રહ્મણ્યાસક્તચિત્તા ભવત ભવભયામ્ભોધિપારં તરીતુમ્ ॥ 3.36 ॥
કૃચ્છ્રેણામેધ્યમધ્યે નિયમિતતનુભિઃ સ્થીયતે ગર્ભવાસે
કાન્તાવિશ્લેષદુઃખવ્યતિકરવિષમો યૌવને ચોપભોગઃ ।
વામાક્ષીણાં અવજ્ઞાવિહસિતવસતિર્વૃદ્ધભાવોઽન્યસાધુઃ
સંસારે રે મનુષ્યા વદત યદિ સુખં સ્વલ્પં અપ્યસ્તિ કિઞ્ચિત્ ॥ 3.37 ॥
વ્યાઘ્રીવ તિષ્ઠતિ જરા પરિતર્જયન્તી
રોગાશ્ચ શત્રવ ઇવ પ્રહરન્તિ દેહમ્ ।
આયુઃ પરિસ્રવન્તિ ભિન્નઘટાદિવામ્ભો
લોકસ્તથાપ્યહિતં આચરતીતિ ચિત્રમ્ ॥ 3.38 ॥
ભોગા ભઙ્ગુરવૃત્તયો બહુવિધાસ્તૈરેવ ચાયં ભવસ્તત્
કસ્યેહ કૃતે પરિભ્રમત રે લોકાઃ કૃતં ચેષ્ટતૈઃ ।
આશાપાશશતાપશાન્તિવિશદં ચેતઃસમાધીયતાં
કામોત્પત્તિવશાત્સ્વધામનિ યદિ શ્રદ્દેયં અસ્મદ્વચઃ ॥ 3.39 ॥
સખે ધન્યાઃ કેચિત્ત્રુટિતભવબન્ધવ્યતિકરા
વનાન્તે ચિત્તાન્તર્વિષં અવિષયાશીત્વિષગતાઃ ।
શરચ્ચન્દ્રજ્યોત્સ્નાધવલગગનાભોગસુભગાં
નયન્તે યે રાત્રિં સુકૃતચયચિન્તૈકશરણાઃ ॥ 3.39.1 ॥
બ્રહ્મેન્દ્રાદિમરુદ્ગણાંસ્તૃણકણાન્યત્ર સ્થિતો મન્યતે
યત્સ્વાદાદ્વિરસા ભવન્તિ વિભવાસ્ત્રૈલોક્યરાજ્યાદયઃ ।
ભોગઃ કોઽપિ સ એવ એક પરમો નિત્યોદિતો જૃમ્ભતે
ભોઃ સાધો ક્ષણભઙ્ગુરે તદિતરે ભોગે રતિં મા કૃથાઃ ॥ 3.40 ॥
સા રમ્યા નગરી મહાન્સ નૃપતિઃ સામન્તચક્રં ચ તત્
પાર્શ્વે તસ્ય ચ સા વિદગ્ધપરિષત્તાશ્ચન્દ્રબિમ્બાનનાઃ ।
ઉદ્વૃત્તઃ સ રાજપુત્રનિવહસ્તે વન્દિનસ્તાઃ કથાઃ
સર્વં યસ્ય વશાદગાત્સ્મૃતિપથં કાલાય તસ્મૈ નમઃ ॥ 3.41 ॥
યત્રાનેકઃ ક્વચિદપિ ગૃહે તત્ર તિષ્ઠત્યથૈકો
યત્રાપ્યેકસ્તદનુ બહવસ્તત્ર નૈકોઽપિ ચાન્તે ।
ઇત્થં નેયૌ રજનિદિવસૌ લોલયન્દ્વાવિવાક્ષૌ
કાલઃ કલ્યો ભુવનફલકે ક્રીડતિ પ્રાણિશારૈઃ ॥ 3.42 ॥
આદિત્યસ્ય ગતાગતૈરહરહઃ સઙ્ક્ષીયતે જીવિતં
વ્યાપારૈર્બહુકાર્યભારગુરુભિઃ કાલોઽપિ ન જ્ઞાયતે ।
દૃષ્ટ્વા જન્મજરાવિપત્તિમરણં ત્રાસશ્ચ નોત્પદ્યતે
પીત્વા મોહમયીં પ્રમાદમદિરાં ઉન્મત્તભૂતં જગત્ ॥ 3.43 ॥
રાત્રિઃ સૈવ પુનઃ સ એવ દિવસો મત્વા મુધા જન્તવો
ધાવન્ત્યુદ્યમિનસ્તથૈવ નિભૃતપ્રારબ્ધતત્તત્ક્રિયાઃ ।
વ્યાપારૈઃ પુનર્​ઉક્તભૂતવિષયૈરિત્થં વિધેનામુના
સંસારેણ કદર્થિતા વયં અહો મોહાન્ન લજ્જામહે ॥ 3.44 ॥
ન ધ્યાનં પદં ઈશ્વરસ્ય વિધિવત્સંસારવિચ્છિત્તયે
સ્વર્ગદ્વારકપાટપાટનપટુર્ધર્મોઽપિ નોપાર્જિતઃ ।
નારીપીનપયોધરોરુયુગલં સ્વપ્નેઽપિ નાલિઙ્ગિતં
માતુઃ કેવલં એવ યૌવનવનચ્છેદે કુઠારા વયમ્ ॥ 3.45 ॥
નાભ્યસ્તા પ્રતિવાદિવૃન્દદમની વિદ્યા વિનીતોચિતા
ખડ્ગાગ્રૈઃ કરિકુમ્ભપીઠદલનૈર્નાકં ન નીતં યશઃ ।
કાન્તાકૌમ્​અલપલ્લવાધરરસઃ પીતો ન ચન્દ્રોદયે
તારુણ્યં ગતં એવ નિષ્ફલં અહો શૂન્યાલયે દીપવત્ ॥ 3.46 ॥
વિદ્યા નાધિગતા કલઙ્કરહિતા વિત્તં ચ નોપાર્જિતં
શુશ્રૂષાપિ સમાહિતેન મનસા પિત્રોર્ન સમ્પાદિતા ।
આલોલાયતલોચનાઃ પ્રિયતમાઃ સ્વપ્નેઽપિ નાલિઙ્ગિતાઃ
કાલોઽયં પરપિણ્ડલોલુપતયા કાકૈરિવ પ્રેર્યતે ॥ 3.47 ॥
વયં યેભ્યો જાતાશ્ચિરપરિગતા એવ ખલુ તે
સમં યૈઃ સંવૃદ્ધાઃ સ્મૃતિવિષયતાં તેઽપિ ગમિતાઃ ।
ઇદાનીં એતે સ્મઃ પ્રતિદિવસં આસન્નપતના
ગતાસ્તુલ્યાવસ્થાં સિકતિલનદીતીરતરુભિઃ ॥ 3.48 ॥
આયુર્વર્ષશતં નૃણાં પરિમિતં રાત્રૌ તદ્​અર્ધં ગતં
તસ્યાર્ધસ્ય પરસ્ય ચાર્ધં અપરં બાલત્વવૃદ્ધત્વયોઃ ।
શેષં વ્યાધિવિયોગદુઃખસહિતં સેવાદિભિર્નીયતે
જીવે વારિતરઙ્ગચઞ્ચલતરે સૌખ્યં કુતઃ પ્રાણિનામ્ ॥ 3.49 ॥
ક્ષણં બાલો ભૂત્વા ક્ષણં અપિ યુવા કામરસિકઃ
ક્ષણં વિત્તૈર્હીનઃ ક્ષણં અપિ ચ સમ્પૂર્ણવિભવઃ ।
જરાજીર્ણૈરઙ્ગૈર્નટ ઇવ બલીમણ્ડિતતનૂર્
નરઃ સંસારાન્તે વિશતિ યમધાનીયવનિકામ્ ॥ 3.50 ॥
ત્વં રાજા વયં અપ્યુપાસિતગુરુપ્રજ્ઞાભિમાનોન્નતાઃ
ખ્યાતસ્ત્વં વિભવૈર્યશાંસિ કવયો દિક્ષુ પ્રતન્વન્તિ નઃ ।
ઇત્થં માનધનાતિદૂરં ઉભયોરપ્યાવયોરન્તરં
યદ્યસ્માસુ પરાઙ્મુખોઽસિ વયં અપ્યેકાન્તતો નિઃસ્પૃહા ॥ 3.51 ॥
અર્થાનાં ઈશિષે ત્વં વયં અપિ ચ ગિરાં ઈશ્મહે યાવદર્થં
શૂરસ્ત્વં વાદિદર્પવ્યુપશમનવિધાવક્ષયં પાટવં નઃ ।
સેવન્તે ત્વાં ધનાઢ્યા મતિમલહતયે માં અપિ શ્રોતુકામાઃ ।
મય્યપ્યાસ્થા ન તે ચેત્ત્વયિ મમ નિતરાં એવ રાજન્નનાસ્થા ॥ 3.52 ॥
વયં ઇહ પરિતુષ્ટા વલ્કલૈસ્ત્વં દુકૂલૈઃ
સમ ઇહ પરિતોષો નિર્વિશેષો વિશેષઃ ।
સ તુ ભવતુ દરિદ્રો યસ્ય તૃષ્ણા વિશાલા
મનસિ ચ પરિતુષ્ટે કોઽર્થવાન્કો દરિદ્રઃ ॥ 3.53 ॥
ફલં અલં અશનાય સ્વાદુ પાનાય તોયં
ક્ષિતિરપિ શયનાર્થં વાસસે વલ્કલં ચ ।
નવધનમધુપાનભ્રાન્તસર્વેન્દ્રિયાણાં
અવિનયં અનુમન્તું નોત્સહે દુર્જનાનામ્ ॥ 3.54 ॥
અશ્નીમહિ વયં ભિક્ષાં આશાવાસો વસીમહિ ।
શયીમહિ મહીપૃષ્ઠે કુર્વીમહિ કિં ઈશ્વરૈઃ ॥ 3.55 ॥
ન નટા ના વિટા ન ગાયકા ન ચ સભ્યેતરવાદચુઞ્ચવઃ ।
નૃપં ઈક્ષિતું અત્ર કે વયં સ્તનભારાનમિતા ન યોષિતઃ ॥ 3.56 ॥
વિપુલહૃદયૈરીશૈરેતજ્જગજ્જનિતં પુરા
વિધૃતં અપરૈર્દત્તં ચાન્યૈર્વિજિત્ય તૃણં યથા ।
ઇહ હિ ભુવનાન્યન્યૈર્ધીરાશ્ચતુર્દશ ભુઞ્જતે
કતિપયપુરસ્વામ્યે પુંસાં ક એષ મદજ્વરઃ ॥ 3.57 ॥
અભુક્તાયાં યસ્યાં ક્ષણં અપિ ન યાતં નૃપશતૈર્
ભુવસ્તસ્યા લાભે ક ઇવ બહુમાનઃ ક્ષિતિભૃતામ્ ।
તદ્​અંશસ્યાપ્યંશે તદ્​અવયલેશેઽપિ પતયો
વિષાદે કર્તવ્યે વિદધતિ જડાઃ પ્રત્યુત મુદમ્ ॥ 3.58 ॥
મૃત્પિણ્ડો જલરેખયા વલયિતઃ સર્વોઽપ્યયં નન્વણુઃ
સ્વાંશીકૃત્ય સ એવ સઙ્ગરશતૈ રાજ્ઞાં ગણા ભુઞ્જતે ।
યે દદ્યુર્દદતોઽથવા કિં અપરં ક્ષુદ્રા દરિદ્રં ભૃશં
ધિગ્ધિક્તાન્પુરુષાધમાન્ધનકણાન્વાઞ્છન્તિ તેભ્યોઽપિ યે ॥ 3.59 ॥
સ જાતઃ કોઽપ્યાસીન્મદનરિપુણા મૂર્ધ્નિ ધવલં
કપાલં યસ્યોચ્ચૈર્વિનિહિતં અલઙ્કારવિધયે ।
નૃભિઃ પ્રાણત્રાણપ્રવણમતિભિઃ કૈશ્ચિદધુના
નમદ્ભિઃ કઃ પુંસાં અયં અતુલદર્પજ્વરભરઃ ॥ 3.60 ॥
પરેષાં ચેતાંસિ પ્રતિદિવસં આરાધ્ય બહુધા
પ્રસાદં કિં નેતું વિશસિ હૃદય ક્લેશકલિતમ્ ।
પ્રસન્ને ત્વય્યન્તઃસવયમુદિતચિન્તામણિગણો
વિવિક્તઃ સઙ્કલ્પઃ કિં અભિલષિતં પુષ્યતિ ન તે ॥ 3.61 ॥
સત્યાં એવ ત્રિલોકીસરિતિ હરશિરશ્ચુમ્બિનીવચ્છટાયાં
સદ્વૃત્તિં કલ્પયન્ત્યાં બટવિટપભવૈર્વલ્કલૈઃ સત્ફલૈશ્ચ ।
કોઽયં વિદ્વાન્વિપત્તિજ્વરજનિતરુજાતીવદુઃખાસિકાનાં
વક્ત્રં વીક્ષેત દુઃસ્થે યદિ હિ ન વિભૃયાત્સ્વે કુટુમ્બેઽનુકમ્પામ્ ॥ 3.61.1 ॥
પરિભ્રમસિ કિં મુધા ક્વચન ચિત્ત વિશ્રામ્યતાં
સ્વયં ભવતિ યદ્યથા ભવતિ તત્તથા નાન્યથા ।
અતીતં અનનુસ્મરન્નપિ ચ ભાવ્યસઙ્કલ્પયન્નતર્કિત
સમાગમાનુભવામિ ભોગનાહમ્ ॥ 3.62 ॥
એતસ્માદ્વિરમેન્દ્રિયાર્થગહનાદાયાસકાદાશ્રયશ્રેયો
માર્ગં અશેષદુઃખશમનવ્યાપારદક્ષં ક્ષણાત્ ।
સ્વાત્મીભાવં ઉપૈહિ સન્ત્યજ નિજાં કલ્લોલલોલં ગતિં
મા ભૂયો ભજ ભઙ્ગુરાં ભવરતિં ચેતઃ પ્રસીદાધુના ॥ 3.63 ॥
મોહં માર્જય તાં ઉપાર્જય રતિં ચન્દ્રાર્ધચૂડામણૌ
ચેતઃ સ્વર્ગતરઙ્ગિણીતટભુવાં આસઙ્ગં અઙ્ગીકુરુ ।
કો વા વીચિષુ બુદ્બુદેષુ ચ તડિલ્લેખાસુ ચ શ્રીષુ ચ
જ્વાલાગ્રેષુ ચ પન્નગેષુ સરિદ્વેગેષુ ચ ચપ્રત્યયઃ ॥ 3.64 ॥
ચેતશ્ચિન્તય મા રમાં સકૃદિમાં અસ્થાયિનીં આસ્થયા
ભૂપાલભ્રુકુટીકુટીવિહરણવ્યાપારપણ્યાઙ્ગનામ્ ।
કન્થાકઞ્ચુકિનઃ પ્રવિશ્ય ભવનદ્વારાણિ વારાણસીરથ્યા
પઙ્ક્તિષુ પાણિપાત્રપતિતાં ભિક્ષાં અપેક્ષામહે ॥ 3.65 ॥
અગ્રે ગીતં સરસકવયઃ પાર્શ્વયોર્દાક્ષિણાત્યાઃ
પશ્ચાલ્લીલાવલયરણિતં ચામરગ્રાહિણીનામ્ ।
યદ્યસ્ત્યેવં કુરુ ભવરસાસ્વાદને લમ્પટત્વં
નો ચેચ્ચેતઃ પ્રવિશ સહસા નિર્વિકલ્પે સમાધૌ ॥ 3.66 ॥
પ્રાપ્તાઃ શ્રિયઃ સકલકામદુધાસ્તતઃ કિં
ન્યસ્તં પદં શિરસિ વિદ્વિષતાં તતઃ કિમ્ ।
સમ્પાદિતાઃ પ્રણયિનો વિભવૈસ્તતઃ કિં
કલ્પં સ્થિતાસ્તનુભૃતાં તનવસ્તતઃ કિમ્ ॥ 3.67 ॥
ભક્તિર્ભવે મરણજન્મભયં હૃદિસ્થં
સ્નેહો ન બન્ધુષુ ન મન્મથજા વિકારાઃ ।
સંસર્જ દોષરહિતા વિજયા વનાન્તા
વૈરાગ્યં અસ્તિ કિં ઇતઃ પરમર્થનીયમ્ ॥ 3.68 ॥
તસ્માદનન્તં અજરં પરમં વિકાસિ
તદ્બ્રહ્મ ચિન્તય કિં એભિરસદ્વિકલ્પૈઃ ।
યસ્યાનુષઙ્ગિણ ઇમે ભુવનાધિપત્યભોગાદયઃ
કૃપણલોકમતા ભવન્તિ ॥ 3.69 ॥
પાતાલં આવિશસિ યાસિ નભો વિલઙ્ઘ્ય
દિઙ્મણ્ડલં ભ્રમસિ માનસ ચાપલેન ।
ભ્રાન્ત્યાપિ જાતુ વિમલં કથં આત્મનીનં
ન બ્રહ્મ સંસરસિ નિર્વૃતિં એષિ યેન ॥ 3.70 ॥
કિં વેદૈઃ સ્મૃતિભિઃ પુરાણપઠનૈઃ શાસ્ત્રૈર્મહાવિસ્તરૈઃ
સ્વર્ગગ્રામકુટીનિવાસફલદૈઃ કર્મક્રિયાવિભ્રમૈઃ ।
મુક્ત્વૈકં ભવદુઃખભારરચનાવિધ્વંસકાલાનલં
સ્વાત્માનન્દપદપ્રવેશકલનં શેસૈર્વાણિગ્વૃત્તિભિઃ ॥ 3.71 ॥
નાયં તે સમયો રહસ્યં અધુના નિદ્રાતિ નાથો યદિ
સ્થિત્વા દ્રક્ષ્યતિ કુપ્યતિ પ્રભુરિતિ દ્વારેષુ યેષાં વચઃ ।
ચેતસ્તાનપહાય યાહિ ભવનં દેવસ્ય વિશ્વેશિતુર્
નિર્દૌવારિકનિર્દયોક્ત્ય્​અપરુષં નિઃસૌમ્​અશર્મપ્રદમ્ ॥ 3.71.1 ॥
યતો મેરુઃ શ્રીમાન્નિપતતિ યુગાન્તાગ્નિવલિતઃ
સમુદ્રાઃ શુષ્યન્તિ પ્રચુરમકરગ્રાહનિલયાઃ ।
ધરા ગચ્છત્યન્તં ધરણિધરપાદૈરપિ ધૃતા
શરીરે કા વાર્તા કરિકલભકર્ણાગ્રચપલે ॥ 3.72 ॥
ગાત્રં સઙ્કુચિતં ગતિર્વિગલિતા ભ્રષ્ટા ચ દન્તાવલિર્
દૃષ્ટિર્નક્ષ્યતિ વર્ધતે બધિરતા વક્ત્રં ચ લાલાયતે ।
વાક્યં નાદ્રિયતે ચ બાન્ધવજનો ભાર્યા ન શુશ્રૂષતે
હા કષ્ટં પુરુષસ્ય જીર્ણવયસઃ પુત્રોઽપ્યમિત્રાયતે ॥ 3.73 ॥
વર્ણં સિતં શિરસિ વીક્ષ્ય શિરોરુહાણાં
સ્થાનં જરાપરિભવસ્ય તદા પુમાંસમ્ ।
આરોપિતાંસ્થિશતકં પરિહૃત્ય યાન્તિ
ચણ્ડાલકૂપં ઇવ દૂરતરં તરુણ્યઃ ॥ 3.74 ॥
યાવત્સ્વસ્થં ઇદં શરીરં અરુજં યાવચ્ચ દૂરે જરા
યાવચ્ચેન્દ્રિયશક્તિરપ્રતિહતા યાવત્ક્ષયો નાયુષઃ ।
આત્મશ્રેયસિ તાવદેવ વિદુષા કાર્યઃ પ્રયત્નો મહાન્
સન્દીપ્તે ભવને તુ કૂપખનનં પ્રત્યુદ્યમઃ કીદૃશઃ ॥ 3.75 ॥
તપસ્યન્તઃ સન્તઃ કિં અધિનિવસામઃ સુરનદીં
ગુણોદારાન્દારાનુત પરિચરામઃ સવિનયમ્ ।
પિબામઃ શાસ્ત્રૌઘાનુતવિવિધકાવ્યામૃતરસાન્
ન વિદ્મઃ કિં કુર્મઃ કતિપયનિમેષાયુષિ જને ॥ 3.76 ॥
દુરારાધ્યાશ્ચામી તુરગચલચિત્તાઃ ક્ષિતિભુજો
વયં તુ સ્થૂલેચ્છાઃ સુમહતિ ફલે બદ્ધમનસઃ ।
જરા દેહં મૃત્યુર્હરતિ દયિતં જીવિતં ઇદં
સખે નાન્યચ્છ્રેયો જગતિ વિદુષેઽન્યત્ર તપસઃ ॥ 3.77 ॥
માને મ્લાયિનિ ખણ્ડિતે ચ વસુનિ વ્યર્થે પ્રયાતેઽર્થિનિ
ક્ષીણે બન્ધુજને ગતે પરિજને નષ્ટે શનૈર્યૌવને ।
યુક્તં કેવલં એતદેવ સુધિયાં યજ્જહ્નુકન્યાપયઃપૂતાગ્રાવ
ગિરીન્દ્રકન્દરતટીકુઞ્જે નિવાસઃ ક્વચિત્ ॥ 3.78 ॥
રમ્યાશ્ચન્દ્રમરીચયસ્તૃણવતી રમ્યા વનાન્તસ્થલી
રમ્યં સાધુસમાગમાગતસુખં કાવ્યેષુ રમ્યાઃ કથાઃ ।
કોપોપાહિતબાષ્પબિન્દુતરલં રમ્યં પ્રિયાયા મુખં
સર્વં રમ્યં અનિત્યતાં ઉપગતે ચિત્તે ન કિઞ્ચિત્પુનઃ ॥ 3.79 ॥
રમ્યં હર્મ્યતલં ન કિં વસતયે શ્રવ્યં ન ગેયાદિકં
કિં વા પ્રાણસમાસમાગમસુખં નૈવાધિકપ્રીતયે ।
કિન્તુ ભ્રાન્તપતઙ્ગક્ષપવનવ્યાલોલદીપાઙ્કુરચ્છાયા
ચઞ્ચલં આકલય્ય સકલં સન્તો વનાન્તં ગતાઃ ॥ 3.80 ॥
આ સંસારાત્ત્રિભુવનં ઇદં ચિન્વતાં તાત્તાદૃઙ્નૈવાસ્માકં
નયનપદવીં શ્રોત્રમાર્ગં ગતો વા ।
યોઽયં ધત્તે વિષયકરિણો ગાઢગૂઢાભિમાનક્ષીવસ્યાન્તઃ
કરણકરિણઃ સંયમાલાનલીલામ્ ॥ 3.81 ॥
યદેતત્સ્વચ્છન્દં વિહરણં અકાર્પણ્યં અશનં
સહાર્યૈઃ સંવાસઃ શ્રુતં ઉપશમૈકવ્રતફલમ્ ।
મનો મન્દસ્પન્દં બહિરપિ ચિરસ્યાપિ વિમૃશન્ન
જાને કસ્યૈષા પરિણતિરુદારસ્ય તપસઃ ॥ 3.82 ॥
જીર્ણા એવ મનોરથાશ્ચ હૃદયે યાતં ચ તદ્યૌવનં
હન્તાઙ્ગેષુ ગુણાશ્બન્ધ્યફલતાં યાતા ગુણજ્ઞૈર્વિના ।
કિં યુક્તં સહસાભ્યુપૈતિ બલવાન્કાલઃ કૃતાન્તોઽક્ષમી
હા જ્ઞાતં મદનાન્તકાઙ્ઘ્રિયુગલં મુક્ત્વાસ્તિ નાન્યો ગતિઃ ॥ 3.83 ॥
મહેશ્વરે વા જગતાં અધીશ્વરે
જનાર્દને વા જગદ્​અન્તરાત્મનિ ।
ન વસ્તુભેદપ્રતિપત્તિરસ્તિ મે
તથાપિ ભક્તિસ્તરુણેન્દુશેખરે ॥ 3.84 ॥
સ્ફુરત્સ્ફારજ્યોત્સ્નાધવલિતતલે ક્વાપિ પુલિને
સુખાસીનાઃ શાન્તધ્વન્તિસુ રજનીષુ દ્યુસરિતઃ ।
ભવાભોગોદ્વિગ્નાઃ શિવ શિવ શિવેત્યુચ્ચવચસઃ
કદા યાસ્યામોઽતર્ગતબહુલબાષ્પાકુલદશામ્ ॥ 3.85 ॥
મહાદેવો દેવઃ સરિદપિ ચ સૈષા સુરસરિદ્ગુહા
એવાગારં વસનં અપિ તા એવ હરિતઃ ।
સુહૃદા કાલોઽયં વ્રતં ઇદં અદૈન્યવ્રતં ઇદં
કિયદ્વા વક્ષ્યામો વટવિટપ એવાસ્તુ દયિતા ॥ 3.85.1 ॥
વિતીર્ણે સર્વસ્વે તરુણકરુણાપૂર્ણહૃદયાઃ
સ્મરન્તઃ સંસારે વિગુણપરિણામાં વિધિગતિમ્ ।
વયં પુણ્યારણ્યે પરિણતશરચ્ચન્દ્રકિરણાસ્
ત્રિયામા નેસ્યામો હરચરણચિન્તૈકશરણાઃ ॥ 3.86 ॥
કદા વારાણસ્યાં અમરતટિનીરોધસિ વસન્
વસાનઃ કૌપીનં શિરસિ નિદધાનોઽઞ્જલિપુટમ્ ।
અયે ગૌરીનાથ ત્રિપુરહર શમ્ભો ત્રિનયન
પ્રસીદેત્યાક્રોશન્નિમિષં ઇવ નેષ્યામિ દિવસાન્ ॥ 3.87 ॥
ઉદ્યાનેષુ વિચિત્રભોજનવિધિસ્તીવ્રાતિતીવ્રં તપઃ
કૌપીનાવરણં સુવસ્ત્રં અમિતં ભિક્ષાટનં મણ્ડનમ્ ।
આસન્નં મરણં ચ મઙ્ગલસમં યસ્યાં સમુત્પદ્યતે
તાં કાશીં પરિહૃત્ય હન્ત વિબુધૈરન્યત્ર કિં સ્થીયતે ॥ 3.87.1 ॥
સ્નાત્વા ગાઙ્ગૈઃ પયોભિઃ શુચિકુસુમફલૈરર્ચયિત્વા વિભો ત્વા
ધ્યેયે ધ્યાનં નિવેશ્ય ક્ષિતિધરકુહરગ્રાવપર્યઙ્કમૂલે ।
આત્મારામઃ ફલાશી ગુરુવચનરતસ્ત્વત્પ્રસાદાત્સ્મરારે
દુઃખં મોક્ષ્યે કદાહં સમકરચરણે પુંસિ સેવાસમુત્થમ્ ॥ 3.88 ॥
એકાકી નિઃસ્પૃહઃ શાન્તઃ પાણિપાત્રો દિગમ્બરઃ ।
કદા શમ્ભો ભવિષ્યામિ કર્મનિર્મૂલનક્ષમઃ ॥ 3.89 ॥
પાણિં પાત્રયતાં નિસર્ગશુચિના ભૈક્ષેણ સન્તુષ્યતાં
યત્ર ક્વાપિ નિષીદતાં બહુતૃણં વિશ્વં મુહુઃ પશ્યતામ્ ।
અત્યાગેઽપિ તનોરખણ્ડપરમાનન્દાવબોધસ્પૃશા
મધ્વા કોઽપિ શિવપ્રસાદસુલભઃ સમ્પત્સ્યતે યોગિનામ્ ॥ 3.90 ॥
કૌપીનં શતખણ્ડજર્જરતરં કન્થા પુનસ્તાદૃશી
નૈશ્ચિન્ત્યં નિરપેક્ષભૈક્ષ્યં અશનં નિદ્રા શ્મશાને વને ।
સ્વાતન્ત્ર્યેણ નિરઙ્કુશં વિહરણં સ્વાન્તં પ્રશાન્તં સદા
સ્થૈર્યં યોગમહોત્સવેઽપિ ચ યદિ ત્રૈલોક્યરાજ્યેન કિમ્ ॥ 3.91 ॥
બ્રહ્માણ્ડં મણ્ડલીમાત્રં કિં લોભાય મનસ્વિનઃ ।
શફરીસ્ફુર્તેનાબ્ધિઃ ક્ષુબ્ધો ન ખલુ જાયતે ॥ 3.92 ॥
માતર્લક્ષ્મિ ભજસ્વ કઞ્ચિદપરં મત્કાઙ્ક્ષિણી મા સ્મ ભૂર્
ભોગેષુ સ્પૃહયાલવસ્તવ વશે કા નિઃસ્પૃહાણાં અસિ ।
સદ્યઃ સ્યૂતપલાશપત્રપુટિકાપાત્રૈઃ પવિત્રીકૃતૈર્
ભિક્ષાવસ્તુભિરેવ સમ્પ્રતિ વયં વૃત્તિં સમીહામહે ॥ 3.93 ॥
મહાશય્યા પૃથ્વી વિપુલં ઉપધાનં ભુજલતાં
વિતાનં ચાકાશં વ્યજનં અનુકૂલોઽયં અનિલઃ ।
શરચ્ચન્દ્રો દીપો વિરતિવનિતાસઙ્ગમુદિતઃ
સુખી શાન્તઃ શેતે મુનિરતનુભૂતિર્નૃપ ઇવ ॥ 3.94 ॥
ભિક્ષાસી જનમધ્યસઙ્ગરહિતઃ સ્વાયત્તચેષ્ટઃ સદા
હાનાદાનવિરક્તમાર્ગનિરતઃ કશ્ચિત્તપસ્વી સ્થિતઃ ।
રથ્યાકીર્ણવિશીર્ણજીર્ણવસનઃ સમ્પ્રાપ્તકન્થાસનો
નિર્માનો નિરહઙ્કૃતિઃ શમસુખાભોગૈકબદ્ધસ્પૃહઃ ॥ 3.95 ॥
ચણ્ડાલઃ કિં અયં દ્વિજાતિરથવા શૂદ્રોઽથ કિં તાપસઃ
કિં વા તત્ત્વવિવેકપેશલમતિર્યોગીશ્વરઃ કોઽપિ કિમ્ ।
ઇત્યુત્પન્નવિકલ્પજલ્પમુખરૈરાભાષ્યમાણા જનૈર્
ન ક્રુદ્ધાઃ પથિ નૈવ તુષ્ટમનસો યાન્તિ સ્વયં યોગિનઃ ॥ 3.96 ॥
હિંસાશૂન્યં અયત્નલભ્યં અશનં ધાત્રા મરુત્કલ્પિતં
વ્યાલાનં પશવસ્તૃણાઙ્કુરભુજસ્તુષ્ટાઃ સ્થલીશાયિનઃ ।
સંસારાર્ણવલઙ્ઘનક્ષમધિયાં વૃત્તિઃ કૃતા સા નૃણાં
તાં અન્વેષયતાં પ્રયાન્તિ સતતં સર્વં સમાપ્તિં ગુણાઃ ॥ 3.97 ॥
ગઙ્ગાતીરે હિમગિરિશિલાબદ્ધપદ્માસનસ્ય
બ્રહ્મધ્યાનાભ્યસનવિધિના યોગનિદ્રાં ગતસ્ય ।
કિં તૈર્ભાવ્યં મમ સુદિવસૈર્યત્ર તે નિર્વિશઙ્કાઃ
કણ્ડૂયન્તે જરઠહરિણાઃ સ્વાઙ્ગં અઙ્ગે મદીયે ॥ 3.98 ॥
જીર્ણાઃ કન્થા તતઃ કિં સિતં અમલપટં પટ્ટસૂત્રં તતઃ કિં
એકા ભાર્યા તતઃ કિં હયકરિસુગણૈરાવૃતો વા તતઃ કિમ્ ।
ભક્તં ભુક્તં તતઃ કિં કદશનં અથવા વાસરાન્તે તતઃ કિં
વ્યક્તજ્યોતિર્ન વાન્તર્મથિતભવભયં વૈભવં વા તતઃ કિમ્ ॥ 3.98.1 ॥
પાણિઃ પાત્રં પવિત્રં ભ્રમણપરિગતં ભૈક્ષ્યં અક્ષય્યં અન્નં
વિસ્તીર્ણં વસ્ત્રં આશાદશકં અચપલં તલ્પં અસ્વલ્પં ઉર્વીમ્ ।
યેષાં નિઃસઙ્ગતાઙ્ગીકરણપરિણતસ્વાન્તસન્તોષિણસ્તે
ધન્યાઃ સન્ન્યસ્તદૈન્યવ્યતિકરનિકરાઃ કર્મ નિર્મૂલયન્તિ ॥ 3.99 ॥
ત્રૈલોક્યાધિપતિત્વં એવ વિરસં યસ્મિન્મહાશાસને
તલ્લબ્ધ્વાસનવસ્ત્રમાનઘટને ભોગે રતિં મા કૃથાઃ ।
ભોગઃ કોઽપિ સ એક એવ પરમો નિત્યોદિતા જૃમ્ભને
યત્સ્વાદાદ્વિરસા ભવન્તિ વિસયાસ્ત્રૈલોક્યરાજ્યાદયઃ ॥ 3.99.1 ॥
માતર્મેદિનિ તાત મારુતિ સખે તેજઃ સુબન્ધો જલ
ભ્રાતર્વ્યૌમ્​અ નિબદ્ધ એષ ભવતાં અન્ત્યઃ પ્રણામાઞ્જલિઃ ।
યુષ્મત્સઙ્ગવશોપજાતસુકૃતસ્ફારસ્ફુરન્નિર્મલજ્ઞાનાપાસ્ત
સમસ્તમોહમહિમા લીને પરબ્રહ્મણિ ॥ 3.100 ॥
શય્યા શૈલશિલાગૃહં ગિરિગુહા વસ્ત્રં તરુણાં ત્વચઃ
સારઙ્ગાઃ સુહૃદો નનુ ક્ષિતિરુહાં વૃત્તિઃ ફલૈઃ કૌમ્​અલૈઃ ।
યેસાં નિર્ઝરં અમ્બુપાનં ઉચિતં રત્યૈ તુ વિદ્યાઙ્ગના
મન્યે તે પરમેશ્વરાઃ શિરસિ યરિ બદ્ધો ન સેવાઞ્જલિઃ ॥ 3.101 ॥
ધૈર્યં યસ્ય પિતા ક્ષમા ચ જનની શાન્તિશ્ચિરં ગેહિની
સત્યં મિત્રં ઇદં દયા ચ ભગિની ભ્રાતા મનઃસંયમઃ ।
શય્યા ભૂમિતલં દિશોઽપિ વસનં જ્ઞાનામૃતં ભોજનં
હ્યેતે યસ્ય કુટુમ્બિનો વદ સખે કસ્માદ્ભયં યોગિનઃ ॥ 3.102 ॥
અહો વા હારે વા બલવતિ રિપૌ વા સુહૃદિ વા
મણૌ વા લોષ્ઠે વા કુસુમશયને વા દૃષદિ વા ।
તૃણે વા સ્ત્રૈણે વા મમ સમદૃશો યાન્તિ દિવસાઃ
ક્વચિત્પુણ્યારણ્યે શિવ શિવ શિવેતિ પ્રલપતઃ ॥ 3.103 ॥
Roman (IAST) Transliteration
cūḍottaṃsitacandracārukalikācañcacchikhābhāsvaro
līlādagdhavilolakāmaśalabhaḥ śreyodaśāgre sphuran |
antaḥsphūrjad​apāramohatimiraprāgbhāraṃ uccāṭayan
śvetaḥsadmani yogināṃ vijayate jñānapradīpo haraḥ || 3.1 ||
bhrāntaṃ deśaṃ anekadurgaviṣamaṃ prāptaṃ na kiñcitphalaṃ
tyaktvā jātikulābhimānaṃ ucitaṃ sevā kṛtā niṣphalā |
bhuktaṃ mānavivarjitaṃ paragṛheṣvāśaṅkayā kākavat
tṛṣṇe jṛmbhasi pāpakarmapiśune nādyāpi santuṣyasi || 3.2 ||
utkhātaṃ nidhiśaṅkayā kṣititalaṃ dhmātā girerdhātavo
nistīrṇaḥ saritāṃ patirnṛpatayo yatnena santoṣitāḥ |
mantrārādhanatatpareṇa manasā nītāḥ śmaśāne niśāḥ
prāptaḥ kāṇavarāṭako'pi na mayā tṛṣṇe sakāmā bhava || 3.3 ||
khalālāpāḥ sauḍhāḥ kathaṃ api tad​ārādhanaparairnigṛhyāntar
bāṣpaṃ hasitaṃ api śūnyena manasā |
kṛto vittastambhapratihatadhiyāṃ añjalirapi
tvaṃ āśe moghāśe kima aparaṃ ato nartayasi mām || 3.4 ||
amīṣāṃ prāṇānāṃ tulitavisinīpatrapayasāṃ
kṛte kiṃ nāsmābhirvigalitavivekairvyavasitam |
yad​āḍhyānāṃ agre draviṇamadaniḥsañjñamanasāṃ
kṛtaṃ māvavrīḍairnijaguṇakathāpātakaṃ api || 3.5 ||
kṣāntaṃ na kṣamayā gṛhocitasukhaṃ tyaktaṃ na santoṣataḥ
soḍho duḥsahaśītatāpapavanakleśo na taptaṃ tapaḥ |
dhyātaṃ vittaṃ aharniśaṃ nityamitaprāṇairna śambhoḥ padaṃ
tattatkarma kṛtaṃ yadeva munibhistaistaiḥ phalairvañcitāḥ || 3.6 ||
bhogā na bhuktā vayaṃ eva bhuktās
tapo na taptaṃ vayaṃ eva taptāḥ |
kālo na yāto vayaṃ eva yātāstṛṣṇā
na jīrṇā vayaṃ eva jīrṇāḥ || 3.7 ||
balibhirmukhaṃ ākrāntaṃ palitenāṅkitaṃ śiraḥ |
gātrāṇi śithilāyante tṛṣṇaikā taruṇāyate || 3.8 ||
vivekavyākośe vidadhati same śāmyati tṛṣā
pariṣvaṅge tuṅge prasaratitarāṃ sā pariṇatā |
jarājīrṇaiśvaryagrasanagahanākṣepakṛpaṇastṛṣāpātraṃ
yasyāṃ bhavati marutāṃ apyadhipatiḥ || 3.8.1 ||
nivṛttā bhogecchā puruṣabahumāno'pi galitaḥ
samānāḥ svaryātāḥ sapadi suhṛdo jīvitasamāḥ |
śanairyaṣṭyutthānaṃ ghanatimiraruddhe ca nayane
aho mūḍhaḥ kāyastadapi maraṇāpāyacakitaḥ || 3.9 ||
āśā nāma nadī manorathajalā tṛṣṇātaraṅgākulā
rāgagrāhavatī vitarkavihagā dhairyadrumadhvaṃsinī |
mohāvartasudustarātigahanā prottuṅgacintātaṭī
tasyāḥ paragatā viśuddhaṃ alaso nandanti yogīśvarāḥ || 3.10 ||
na saṃsārotpannaṃ caritaṃ anupaśyāmi kuśalaṃ
vipākaḥ puṇyānāṃ janayati bhayaṃ me vimṛśataḥ |
mahadbhiḥ puṇyaughaiściraparigṛhītāśca viṣayā
mahānto jāyante vyasanaṃ iva dātuṃ viṣayiṇām || 3.11 ||
avaśyaṃ yātāraścirataraṃ uṣitvāpi viṣayā
viyoge ko bhedastyajati na jano yatsvayaṃ amūn |
vrajantaḥ svātantryādatulaparitāpāya manasaḥ
svayaṃ tyaktā hyete śamasukhaṃ anantaṃ vidadhati || 3.12 ||
brahmajñānavivekanirmaladhiyaḥ kurvantyaho duṣkaraṃ
yanmuñcantyupabhogabhāñjyapi dhanānyekāntato niḥspṛhāḥ |
samprātānna purā na samprati na ca prāptau dṛḍhapratyayān
vāñchāmātraparigrahānapi paraṃ tyaktuṃ na śaktā vayam || 3.13 ||
dhanyānāṃ girikandareṣu vasatāṃ jyotiḥ paraṃ dhyāyatāmānandāśru
jalaṃ pibanti śakunā niḥśaṅkaṃ aṅkeśayāḥ |
asmākaṃ tu manorathoparacitaprāsādavāpītaṭakrīḍā
kānanakelikautukajuṣāṃ āyuḥ paraṃ kṣīyate || 3.14 ||
bhikṣāśataṃ tadapi nīrasaṃ ekabāraṃ
śayyā ca bhūḥ parijano nijadehamātram |
vastraṃ viśīrṇaśatakhaṇḍamayī ca kanthā
hā hā tathāpi viṣayā na parityajanti || 3.15 ||
stanau māṃsagranthī kanakakalaśāvityupamitī
mukhaṃ śleṣmāgāraṃ tadapi ca śaśāṅkena tulitam |
sravanmūtraklinnaṃ karivaraśiraspardhi jaghanaṃ
muhurnindyaṃ rūpaṃ kavijanaviśeṣairgurukṛtam || 3.16 ||
eko rāgiṣu rājate priyatamādehārdhahārī haro
nīrāgeṣu jano vimuktalalanāsaṅgo na yasmātparaḥ |
durvārasmarabāṇapannagaviṣavyābiddhamugdho janaḥ
śeṣaḥ kāmaviḍambitānna viṣayānbhoktuṃ na moktuṃ kṣamaḥ || 3.17 ||
ajānandāhātmyaṃ patatu śalabhastīvradahane
sa mīno'pyajñānādbaḍiśayutaṃ aśnātu piśitam |
vijānanto'pyete vayaṃ iha viyajjālajaṭilān
na muñcāmaḥ kānāṃ ahaha gahano mohamahimā || 3.18 ||
tṛṣā śuṣyatyāsye pibati salilaṃ śītamadhuraṃ
kṣudhārtaḥ śālyannaṃ kavalayati māṃsādikalitam |
pradīpte kāmāgnau sudṛḍhataraṃ āliṅgati vadhūṃ
pratīkāraṃ vyādhaḥ sukhaṃ iti viparyasyati janaḥ || 3.19 ||
tuṅgaṃ veśma sutāḥ satāṃ abhimatāḥ saṅkhyātigāḥ sampadaḥ
kalyāṇī dayitā vayaśca navaṃ ityajñānamūḍho janaḥ |
matvā viśvaṃ anaśvaraṃ niviśate saṃsārakārāgṛhe
sandṛśya kṣaṇabhaṅguraṃ tadakhilaṃ dhanyastu sannyasyati || 3.20 ||
dīnā dīnamukhaiḥ sadaiva śiśukairākṛṣṭajīrṇāmbarā
krośadbhiḥ kṣudhitairnirannavidhurā dṛśyā na cedgehinī |
yācñābhaṅgabhayena gadgadagalatruṭyadvilīnākṣaraṃ
ko dehīti vadetsvadagdhajaṭharasyārthe manasvī pumān || 3.21 ||
abhimatamahāmānagranthiprabhedapaṭīyasī
gurutaraguṇagrāmābhojasphuṭojjvalacandrikā |
vipulavilallajjāvallīvitānakuṭhārikā
jaṭharapiṭharī duspureyaṃ karoti viḍambanam || 3.22 ||
puṇye grāme vane vā mahati sitapaṭacchannapālī kapāliṃ
hyādāya nyāyagarbhadvijahutahutabhugdhūmadhūmropakaṇṭhe |
dvāraṃ dvāraṃ praviṣṭo varaṃ udaradarīpūraṇāya kṣudhārto
mānī prāṇaiḥ sanātho na punaranudinaṃ tulyakulyesu dīnaḥ || 3.23 ||
gaṅgātaraṅgakaṇaśīkaraśītalāni
vidyādharādhyuṣitacāruśilātalāni |
sthānāni kiṃ himavataḥ pralayaṃ gatāni
yatsāvamānaparapiṇḍaratā manuṣyāḥ || 3.24 ||
kiṃ kandāḥ kandarebhyaḥ pralayaṃ upagatā nirjharā vā giribhyaḥ
pradhvastā vā tarubhyaḥ sarasagalabhṛto valkalinyaśca śākhāḥ |
vīkṣyante yanmukhāni prasabhaṃ apagatapraśrayāṇāṃ khalānāṃ
duḥkhāptasvalpavittasmayapavanavaśānartitabhrūlatāni || 3.25 ||
puṇyairmūlaphalaistathā praṇayinīṃ vṛttiṃ kuruṣvādhunā
bhūśayyāṃ navapallavairakṛpaṇairuttiṣṭha yāvo vanam |
kṣudrāṇāṃ avivekamūḍhamanasāṃ yatreśvarāṇāṃ sadā
vittavyādhivikāravihvalagirāṃ nāmāpi na śrūyate || 3.26 ||
phalaṃ svecchālabhyaṃ prativanaṃ akhedaṃ kṣitiruhāṃ
payaḥ sthāne sthāne śiśiramadhuraṃ puṇyasaritām |
mṛdusparśā śayyā sulalitalatāpallavamayī
sahante santāpaṃ tadapi dhanināṃ dvāri kṛpaṇāḥ || 3.27 ||
ye vartante dhanapatipuraḥ prārthanāduḥkhabhājo
ye cālpatvaṃ dadhati viṣayākṣepaparyāptabuddheḥ |
teṣāṃ antaḥsphuritahasitaṃ vāsarāṇi smareyaṃ
dhyānacchede śikharikuharagrāvaśayyāniṣaṇṇaḥ || 3.28 ||
ye santoṣanirantarapramuditasteṣāṃ na bhinnā mudo
ye tvanye dhanalubdhasaṅkaladhiyastesāṃ na tṛṣṇāhatā |
itthaṃ kasya kṛte kutaḥ sa vidhinā kīdṛkpadaṃ sampadāṃ
svātmanyeva samāptahemamahimā merurna me rocate || 3.29 ||
bhikṣāhāraṃ adainyaṃ apratisukhaṃ bhīticchidaṃ sarvato
durmātsaryamadābhimānamathanaṃ duḥkhaughavidhvaṃsanam |
sarvatrānvahaṃ aprayatnasulabhaṃ sādhupriyaṃ pāvanaṃ
śambhoḥ satraṃ avāyaṃ akṣayanidhiṃ śaṃsanti yogīśvarāḥ || 3.30 ||
bhoge rogabhayaṃ kule cyutibhayaṃ vitte nṛpālādbhayaṃ
māne dainyabhayaṃ bale ripubhayaṃ rūpe jarāyā bhayam |
śāstre vādibhayaṃ guṇe khalabhayaṃ kāye kṛtāntādbhayaṃ
sarvaṃ vastu bhayānvitaṃ bhuvi nṛṇāṃ vairāgyamevābhayam || 3.31 ||
ākrāntaṃ maraṇena janma jarasā cātyujjvalaṃ yauvanaṃ
santoṣo dhanalipsayā śamasukhaṃ prauḍhāṅganāvibhramaiḥ |
lokairmatsaribhirguṇā vanabhuvo vyālairnṛpā durjanair
asthairyeṇa vibhūtayo'pyapahatā grastaṃ na kiṃ kena vā || 3.32 ||
ādhivyādhiśatairjanasya vividhairārogyaṃ unmūlyate
lakṣmīryatra patanti tatra vivṛtadvārā iva vyāpadaḥ |
jātaṃ jātaṃ avaśyaṃ āśu vivaśaṃ mṛtyuḥ karotyātmasāt
tatkiṃ tena niraṅkuśena vidhinā yannirmitaṃ susthiram || 3.33 ||
bhogāstuṅgataraṅgabhaṅgataralāḥ prāṇāḥ kṣaṇadhvaṃsinaḥ
stokānyeva dināni yauvanasukhaṃ sphūrtiḥ priyāsu sthitā |
tatsaṃsāraṃ asāraṃ eva nikhilaṃ buddhvā budhā bodhakā
lokānugrahapeśalena manasā yatnaḥ samādhīyatām || 3.34 ||
bhogā meghavitānamadhyavilasatsaudāminīcañcalā
āyurvāyuvighaṭṭitābjapaṭalīlīnāmbuvadbhaṅguram |
līlā yauvanalālasāstanubhṛtāṃ ityākalayya drutaṃ
yoge dhairyasamādhisiddhisulabhe buddhiṃ vidadhvaṃ budhāḥ || 3.35 ||
āyuḥ kallolalolaṃ katipayadivasasthāyinī yauvanaśrīḥ
arthāḥ saṅkalpakalpā ghanasamayataḍidvibhramā bhogapūgāḥ |
kaṇṭhāśleṣopagūḍhaṃ tadapi ca na ciraṃ yatpriyābhiḥ praṇītaṃ
brahmaṇyāsaktacittā bhavata bhavabhayāmbhodhipāraṃ tarītum || 3.36 ||
kṛcchreṇāmedhyamadhye niyamitatanubhiḥ sthīyate garbhavāse
kāntāviśleṣaduḥkhavyatikaraviṣamo yauvane copabhogaḥ |
vāmākṣīṇāṃ avajñāvihasitavasatirvṛddhabhāvo'nyasādhuḥ
saṃsāre re manuṣyā vadata yadi sukhaṃ svalpaṃ apyasti kiñcit || 3.37 ||
vyāghrīva tiṣṭhati jarā paritarjayantī
rogāśca śatrava iva praharanti deham |
āyuḥ parisravanti bhinnaghaṭādivāmbho
lokastathāpyahitaṃ ācaratīti citram || 3.38 ||
bhogā bhaṅguravṛttayo bahuvidhāstaireva cāyaṃ bhavastat
kasyeha kṛte paribhramata re lokāḥ kṛtaṃ ceṣṭataiḥ |
āśāpāśaśatāpaśāntiviśadaṃ cetaḥsamādhīyatāṃ
kāmotpattivaśātsvadhāmani yadi śraddeyaṃ asmadvacaḥ || 3.39 ||
sakhe dhanyāḥ kecittruṭitabhavabandhavyatikarā
vanānte cittāntarviṣaṃ aviṣayāśītviṣagatāḥ |
śaraccandrajyotsnādhavalagaganābhogasubhagāṃ
nayante ye rātriṃ sukṛtacayacintaikaśaraṇāḥ || 3.39.1 ||
brahmendrādimarudgaṇāṃstṛṇakaṇānyatra sthito manyate
yatsvādādvirasā bhavanti vibhavāstrailokyarājyādayaḥ |
bhogaḥ ko'pi sa eva eka paramo nityodito jṛmbhate
bhoḥ sādho kṣaṇabhaṅgure taditare bhoge ratiṃ mā kṛthāḥ || 3.40 ||
sā ramyā nagarī mahānsa nṛpatiḥ sāmantacakraṃ ca tat
pārśve tasya ca sā vidagdhapariṣattāścandrabimbānanāḥ |
udvṛttaḥ sa rājaputranivahaste vandinastāḥ kathāḥ
sarvaṃ yasya vaśādagātsmṛtipathaṃ kālāya tasmai namaḥ || 3.41 ||
yatrānekaḥ kvacidapi gṛhe tatra tiṣṭhatyathaiko
yatrāpyekastadanu bahavastatra naiko'pi cānte |
itthaṃ neyau rajanidivasau lolayandvāvivākṣau
kālaḥ kalyo bhuvanaphalake krīḍati prāṇiśāraiḥ || 3.42 ||
ādityasya gatāgatairaharahaḥ saṅkṣīyate jīvitaṃ
vyāpārairbahukāryabhāragurubhiḥ kālo'pi na jñāyate |
dṛṣṭvā janmajarāvipattimaraṇaṃ trāsaśca notpadyate
pītvā mohamayīṃ pramādamadirāṃ unmattabhūtaṃ jagat || 3.43 ||
rātriḥ saiva punaḥ sa eva divaso matvā mudhā jantavo
dhāvantyudyaminastathaiva nibhṛtaprārabdhatattatkriyāḥ |
vyāpāraiḥ punar​uktabhūtaviṣayairitthaṃ vidhenāmunā
saṃsāreṇa kadarthitā vayaṃ aho mohānna lajjāmahe || 3.44 ||
na dhyānaṃ padaṃ īśvarasya vidhivatsaṃsāravicchittaye
svargadvārakapāṭapāṭanapaṭurdharmo'pi nopārjitaḥ |
nārīpīnapayodharoruyugalaṃ svapne'pi nāliṅgitaṃ
mātuḥ kevalaṃ eva yauvanavanacchede kuṭhārā vayam || 3.45 ||
nābhyastā prativādivṛndadamanī vidyā vinītocitā
khaḍgāgraiḥ karikumbhapīṭhadalanairnākaṃ na nītaṃ yaśaḥ |
kāntākaum​alapallavādhararasaḥ pīto na candrodaye
tāruṇyaṃ gataṃ eva niṣphalaṃ aho śūnyālaye dīpavat || 3.46 ||
vidyā nādhigatā kalaṅkarahitā vittaṃ ca nopārjitaṃ
śuśrūṣāpi samāhitena manasā pitrorna sampāditā |
ālolāyatalocanāḥ priyatamāḥ svapne'pi nāliṅgitāḥ
kālo'yaṃ parapiṇḍalolupatayā kākairiva preryate || 3.47 ||
vayaṃ yebhyo jātāściraparigatā eva khalu te
samaṃ yaiḥ saṃvṛddhāḥ smṛtiviṣayatāṃ te'pi gamitāḥ |
idānīṃ ete smaḥ pratidivasaṃ āsannapatanā
gatāstulyāvasthāṃ sikatilanadītīratarubhiḥ || 3.48 ||
āyurvarṣaśataṃ nṛṇāṃ parimitaṃ rātrau tad​ardhaṃ gataṃ
tasyārdhasya parasya cārdhaṃ aparaṃ bālatvavṛddhatvayoḥ |
śeṣaṃ vyādhiviyogaduḥkhasahitaṃ sevādibhirnīyate
jīve vāritaraṅgacañcalatare saukhyaṃ kutaḥ prāṇinām || 3.49 ||
kṣaṇaṃ bālo bhūtvā kṣaṇaṃ api yuvā kāmarasikaḥ
kṣaṇaṃ vittairhīnaḥ kṣaṇaṃ api ca sampūrṇavibhavaḥ |
jarājīrṇairaṅgairnaṭa iva balīmaṇḍitatanūr
naraḥ saṃsārānte viśati yamadhānīyavanikām || 3.50 ||
tvaṃ rājā vayaṃ apyupāsitaguruprajñābhimānonnatāḥ
khyātastvaṃ vibhavairyaśāṃsi kavayo dikṣu pratanvanti naḥ |
itthaṃ mānadhanātidūraṃ ubhayorapyāvayorantaraṃ
yadyasmāsu parāṅmukho'si vayaṃ apyekāntato niḥspṛhā || 3.51 ||
arthānāṃ īśiṣe tvaṃ vayaṃ api ca girāṃ īśmahe yāvadarthaṃ
śūrastvaṃ vādidarpavyupaśamanavidhāvakṣayaṃ pāṭavaṃ naḥ |
sevante tvāṃ dhanāḍhyā matimalahataye māṃ api śrotukāmāḥ |
mayyapyāsthā na te cettvayi mama nitarāṃ eva rājannanāsthā || 3.52 ||
vayaṃ iha parituṣṭā valkalaistvaṃ dukūlaiḥ
sama iha paritoṣo nirviśeṣo viśeṣaḥ |
sa tu bhavatu daridro yasya tṛṣṇā viśālā
manasi ca parituṣṭe ko'rthavānko daridraḥ || 3.53 ||
phalaṃ alaṃ aśanāya svādu pānāya toyaṃ
kṣitirapi śayanārthaṃ vāsase valkalaṃ ca |
navadhanamadhupānabhrāntasarvendriyāṇāṃ
avinayaṃ anumantuṃ notsahe durjanānām || 3.54 ||
aśnīmahi vayaṃ bhikṣāṃ āśāvāso vasīmahi |
śayīmahi mahīpṛṣṭhe kurvīmahi kiṃ īśvaraiḥ || 3.55 ||
na naṭā nā viṭā na gāyakā na ca sabhyetaravādacuñcavaḥ |
nṛpaṃ īkṣituṃ atra ke vayaṃ stanabhārānamitā na yoṣitaḥ || 3.56 ||
vipulahṛdayairīśairetajjagajjanitaṃ purā
vidhṛtaṃ aparairdattaṃ cānyairvijitya tṛṇaṃ yathā |
iha hi bhuvanānyanyairdhīrāścaturdaśa bhuñjate
katipayapurasvāmye puṃsāṃ ka eṣa madajvaraḥ || 3.57 ||
abhuktāyāṃ yasyāṃ kṣaṇaṃ api na yātaṃ nṛpaśatair
bhuvastasyā lābhe ka iva bahumānaḥ kṣitibhṛtām |
tad​aṃśasyāpyaṃśe tad​avayaleśe'pi patayo
viṣāde kartavye vidadhati jaḍāḥ pratyuta mudam || 3.58 ||
mṛtpiṇḍo jalarekhayā valayitaḥ sarvo'pyayaṃ nanvaṇuḥ
svāṃśīkṛtya sa eva saṅgaraśatai rājñāṃ gaṇā bhuñjate |
ye dadyurdadato'thavā kiṃ aparaṃ kṣudrā daridraṃ bhṛśaṃ
dhigdhiktānpuruṣādhamāndhanakaṇānvāñchanti tebhyo'pi ye || 3.59 ||
sa jātaḥ ko'pyāsīnmadanaripuṇā mūrdhni dhavalaṃ
kapālaṃ yasyoccairvinihitaṃ alaṅkāravidhaye |
nṛbhiḥ prāṇatrāṇapravaṇamatibhiḥ kaiścidadhunā
namadbhiḥ kaḥ puṃsāṃ ayaṃ atuladarpajvarabharaḥ || 3.60 ||
pareṣāṃ cetāṃsi pratidivasaṃ ārādhya bahudhā
prasādaṃ kiṃ netuṃ viśasi hṛdaya kleśakalitam |
prasanne tvayyantaḥsavayamuditacintāmaṇigaṇo
viviktaḥ saṅkalpaḥ kiṃ abhilaṣitaṃ puṣyati na te || 3.61 ||
satyāṃ eva trilokīsariti haraśiraścumbinīvacchaṭāyāṃ
sadvṛttiṃ kalpayantyāṃ baṭaviṭapabhavairvalkalaiḥ satphalaiśca |
ko'yaṃ vidvānvipattijvarajanitarujātīvaduḥkhāsikānāṃ
vaktraṃ vīkṣeta duḥsthe yadi hi na vibhṛyātsve kuṭumbe'nukampām || 3.61.1 ||
paribhramasi kiṃ mudhā kvacana citta viśrāmyatāṃ
svayaṃ bhavati yadyathā bhavati tattathā nānyathā |
atītaṃ ananusmarannapi ca bhāvyasaṅkalpayannatarkita
samāgamānubhavāmi bhoganāham || 3.62 ||
etasmādviramendriyārthagahanādāyāsakādāśrayaśreyo
mārgaṃ aśeṣaduḥkhaśamanavyāpāradakṣaṃ kṣaṇāt |
svātmībhāvaṃ upaihi santyaja nijāṃ kallolalolaṃ gatiṃ
mā bhūyo bhaja bhaṅgurāṃ bhavaratiṃ cetaḥ prasīdādhunā || 3.63 ||
mohaṃ mārjaya tāṃ upārjaya ratiṃ candrārdhacūḍāmaṇau
cetaḥ svargataraṅgiṇītaṭabhuvāṃ āsaṅgaṃ aṅgīkuru |
ko vā vīciṣu budbudeṣu ca taḍillekhāsu ca śrīṣu ca
jvālāgreṣu ca pannageṣu saridvegeṣu ca capratyayaḥ || 3.64 ||
cetaścintaya mā ramāṃ sakṛdimāṃ asthāyinīṃ āsthayā
bhūpālabhrukuṭīkuṭīviharaṇavyāpārapaṇyāṅganām |
kanthākañcukinaḥ praviśya bhavanadvārāṇi vārāṇasīrathyā
paṅktiṣu pāṇipātrapatitāṃ bhikṣāṃ apekṣāmahe || 3.65 ||
agre gītaṃ sarasakavayaḥ pārśvayordākṣiṇātyāḥ
paścāllīlāvalayaraṇitaṃ cāmaragrāhiṇīnām |
yadyastyevaṃ kuru bhavarasāsvādane lampaṭatvaṃ
no ceccetaḥ praviśa sahasā nirvikalpe samādhau || 3.66 ||
prāptāḥ śriyaḥ sakalakāmadudhāstataḥ kiṃ
nyastaṃ padaṃ śirasi vidviṣatāṃ tataḥ kim |
sampāditāḥ praṇayino vibhavaistataḥ kiṃ
kalpaṃ sthitāstanubhṛtāṃ tanavastataḥ kim || 3.67 ||
bhaktirbhave maraṇajanmabhayaṃ hṛdisthaṃ
sneho na bandhuṣu na manmathajā vikārāḥ |
saṃsarja doṣarahitā vijayā vanāntā
vairāgyaṃ asti kiṃ itaḥ paramarthanīyam || 3.68 ||
tasmādanantaṃ ajaraṃ paramaṃ vikāsi
tadbrahma cintaya kiṃ ebhirasadvikalpaiḥ |
yasyānuṣaṅgiṇa ime bhuvanādhipatyabhogādayaḥ
kṛpaṇalokamatā bhavanti || 3.69 ||
pātālaṃ āviśasi yāsi nabho vilaṅghya
diṅmaṇḍalaṃ bhramasi mānasa cāpalena |
bhrāntyāpi jātu vimalaṃ kathaṃ ātmanīnaṃ
na brahma saṃsarasi nirvṛtiṃ eṣi yena || 3.70 ||
kiṃ vedaiḥ smṛtibhiḥ purāṇapaṭhanaiḥ śāstrairmahāvistaraiḥ
svargagrāmakuṭīnivāsaphaladaiḥ karmakriyāvibhramaiḥ |
muktvaikaṃ bhavaduḥkhabhāraracanāvidhvaṃsakālānalaṃ
svātmānandapadapraveśakalanaṃ śesairvāṇigvṛttibhiḥ || 3.71 ||
nāyaṃ te samayo rahasyaṃ adhunā nidrāti nātho yadi
sthitvā drakṣyati kupyati prabhuriti dvāreṣu yeṣāṃ vacaḥ |
cetastānapahāya yāhi bhavanaṃ devasya viśveśitur
nirdauvārikanirdayokty​aparuṣaṃ niḥsaum​aśarmapradam || 3.71.1 ||
yato meruḥ śrīmānnipatati yugāntāgnivalitaḥ
samudrāḥ śuṣyanti pracuramakaragrāhanilayāḥ |
dharā gacchatyantaṃ dharaṇidharapādairapi dhṛtā
śarīre kā vārtā karikalabhakarṇāgracapale || 3.72 ||
gātraṃ saṅkucitaṃ gatirvigalitā bhraṣṭā ca dantāvalir
dṛṣṭirnakṣyati vardhate badhiratā vaktraṃ ca lālāyate |
vākyaṃ nādriyate ca bāndhavajano bhāryā na śuśrūṣate
hā kaṣṭaṃ puruṣasya jīrṇavayasaḥ putro'pyamitrāyate || 3.73 ||
varṇaṃ sitaṃ śirasi vīkṣya śiroruhāṇāṃ
sthānaṃ jarāparibhavasya tadā pumāṃsam |
āropitāṃsthiśatakaṃ parihṛtya yānti
caṇḍālakūpaṃ iva dūrataraṃ taruṇyaḥ || 3.74 ||
yāvatsvasthaṃ idaṃ śarīraṃ arujaṃ yāvacca dūre jarā
yāvaccendriyaśaktirapratihatā yāvatkṣayo nāyuṣaḥ |
ātmaśreyasi tāvadeva viduṣā kāryaḥ prayatno mahān
sandīpte bhavane tu kūpakhananaṃ pratyudyamaḥ kīdṛśaḥ || 3.75 ||
tapasyantaḥ santaḥ kiṃ adhinivasāmaḥ suranadīṃ
guṇodārāndārānuta paricarāmaḥ savinayam |
pibāmaḥ śāstraughānutavividhakāvyāmṛtarasān
na vidmaḥ kiṃ kurmaḥ katipayanimeṣāyuṣi jane || 3.76 ||
durārādhyāścāmī turagacalacittāḥ kṣitibhujo
vayaṃ tu sthūlecchāḥ sumahati phale baddhamanasaḥ |
jarā dehaṃ mṛtyurharati dayitaṃ jīvitaṃ idaṃ
sakhe nānyacchreyo jagati viduṣe'nyatra tapasaḥ || 3.77 ||
māne mlāyini khaṇḍite ca vasuni vyarthe prayāte'rthini
kṣīṇe bandhujane gate parijane naṣṭe śanairyauvane |
yuktaṃ kevalaṃ etadeva sudhiyāṃ yajjahnukanyāpayaḥpūtāgrāva
girīndrakandarataṭīkuñje nivāsaḥ kvacit || 3.78 ||
ramyāścandramarīcayastṛṇavatī ramyā vanāntasthalī
ramyaṃ sādhusamāgamāgatasukhaṃ kāvyeṣu ramyāḥ kathāḥ |
kopopāhitabāṣpabindutaralaṃ ramyaṃ priyāyā mukhaṃ
sarvaṃ ramyaṃ anityatāṃ upagate citte na kiñcitpunaḥ || 3.79 ||
ramyaṃ harmyatalaṃ na kiṃ vasataye śravyaṃ na geyādikaṃ
kiṃ vā prāṇasamāsamāgamasukhaṃ naivādhikaprītaye |
kintu bhrāntapataṅgakṣapavanavyāloladīpāṅkuracchāyā
cañcalaṃ ākalayya sakalaṃ santo vanāntaṃ gatāḥ || 3.80 ||
ā saṃsārāttribhuvanaṃ idaṃ cinvatāṃ tāttādṛṅnaivāsmākaṃ
nayanapadavīṃ śrotramārgaṃ gato vā |
yo'yaṃ dhatte viṣayakariṇo gāḍhagūḍhābhimānakṣīvasyāntaḥ
karaṇakariṇaḥ saṃyamālānalīlām || 3.81 ||
yadetatsvacchandaṃ viharaṇaṃ akārpaṇyaṃ aśanaṃ
sahāryaiḥ saṃvāsaḥ śrutaṃ upaśamaikavrataphalam |
mano mandaspandaṃ bahirapi cirasyāpi vimṛśanna
jāne kasyaiṣā pariṇatirudārasya tapasaḥ || 3.82 ||
jīrṇā eva manorathāśca hṛdaye yātaṃ ca tadyauvanaṃ
hantāṅgeṣu guṇāśbandhyaphalatāṃ yātā guṇajñairvinā |
kiṃ yuktaṃ sahasābhyupaiti balavānkālaḥ kṛtānto'kṣamī
hā jñātaṃ madanāntakāṅghriyugalaṃ muktvāsti nānyo gatiḥ || 3.83 ||
maheśvare vā jagatāṃ adhīśvare
janārdane vā jagad​antarātmani |
na vastubhedapratipattirasti me
tathāpi bhaktistaruṇenduśekhare || 3.84 ||
sphuratsphārajyotsnādhavalitatale kvāpi puline
sukhāsīnāḥ śāntadhvantisu rajanīṣu dyusaritaḥ |
bhavābhogodvignāḥ śiva śiva śivetyuccavacasaḥ
kadā yāsyāmo'targatabahulabāṣpākuladaśām || 3.85 ||
mahādevo devaḥ saridapi ca saiṣā surasaridguhā
evāgāraṃ vasanaṃ api tā eva haritaḥ |
suhṛdā kālo'yaṃ vrataṃ idaṃ adainyavrataṃ idaṃ
kiyadvā vakṣyāmo vaṭaviṭapa evāstu dayitā || 3.85.1 ||
vitīrṇe sarvasve taruṇakaruṇāpūrṇahṛdayāḥ
smarantaḥ saṃsāre viguṇapariṇāmāṃ vidhigatim |
vayaṃ puṇyāraṇye pariṇataśaraccandrakiraṇās
triyāmā nesyāmo haracaraṇacintaikaśaraṇāḥ || 3.86 ||
kadā vārāṇasyāṃ amarataṭinīrodhasi vasan
vasānaḥ kaupīnaṃ śirasi nidadhāno'ñjalipuṭam |
aye gaurīnātha tripurahara śambho trinayana
prasīdetyākrośannimiṣaṃ iva neṣyāmi divasān || 3.87 ||
udyāneṣu vicitrabhojanavidhistīvrātitīvraṃ tapaḥ
kaupīnāvaraṇaṃ suvastraṃ amitaṃ bhikṣāṭanaṃ maṇḍanam |
āsannaṃ maraṇaṃ ca maṅgalasamaṃ yasyāṃ samutpadyate
tāṃ kāśīṃ parihṛtya hanta vibudhairanyatra kiṃ sthīyate || 3.87.1 ||
snātvā gāṅgaiḥ payobhiḥ śucikusumaphalairarcayitvā vibho tvā
dhyeye dhyānaṃ niveśya kṣitidharakuharagrāvaparyaṅkamūle |
ātmārāmaḥ phalāśī guruvacanaratastvatprasādātsmarāre
duḥkhaṃ mokṣye kadāhaṃ samakaracaraṇe puṃsi sevāsamuttham || 3.88 ||
ekākī niḥspṛhaḥ śāntaḥ pāṇipātro digambaraḥ |
kadā śambho bhaviṣyāmi karmanirmūlanakṣamaḥ || 3.89 ||
pāṇiṃ pātrayatāṃ nisargaśucinā bhaikṣeṇa santuṣyatāṃ
yatra kvāpi niṣīdatāṃ bahutṛṇaṃ viśvaṃ muhuḥ paśyatām |
atyāge'pi tanorakhaṇḍaparamānandāvabodhaspṛśā
madhvā ko'pi śivaprasādasulabhaḥ sampatsyate yoginām || 3.90 ||
kaupīnaṃ śatakhaṇḍajarjarataraṃ kanthā punastādṛśī
naiścintyaṃ nirapekṣabhaikṣyaṃ aśanaṃ nidrā śmaśāne vane |
svātantryeṇa niraṅkuśaṃ viharaṇaṃ svāntaṃ praśāntaṃ sadā
sthairyaṃ yogamahotsave'pi ca yadi trailokyarājyena kim || 3.91 ||
brahmāṇḍaṃ maṇḍalīmātraṃ kiṃ lobhāya manasvinaḥ |
śapharīsphurtenābdhiḥ kṣubdho na khalu jāyate || 3.92 ||
mātarlakṣmi bhajasva kañcidaparaṃ matkāṅkṣiṇī mā sma bhūr
bhogeṣu spṛhayālavastava vaśe kā niḥspṛhāṇāṃ asi |
sadyaḥ syūtapalāśapatrapuṭikāpātraiḥ pavitrīkṛtair
bhikṣāvastubhireva samprati vayaṃ vṛttiṃ samīhāmahe || 3.93 ||
mahāśayyā pṛthvī vipulaṃ upadhānaṃ bhujalatāṃ
vitānaṃ cākāśaṃ vyajanaṃ anukūlo'yaṃ anilaḥ |
śaraccandro dīpo virativanitāsaṅgamuditaḥ
sukhī śāntaḥ śete muniratanubhūtirnṛpa iva || 3.94 ||
bhikṣāsī janamadhyasaṅgarahitaḥ svāyattaceṣṭaḥ sadā
hānādānaviraktamārganirataḥ kaścittapasvī sthitaḥ |
rathyākīrṇaviśīrṇajīrṇavasanaḥ samprāptakanthāsano
nirmāno nirahaṅkṛtiḥ śamasukhābhogaikabaddhaspṛhaḥ || 3.95 ||
caṇḍālaḥ kiṃ ayaṃ dvijātirathavā śūdro'tha kiṃ tāpasaḥ
kiṃ vā tattvavivekapeśalamatiryogīśvaraḥ ko'pi kim |
ityutpannavikalpajalpamukharairābhāṣyamāṇā janair
na kruddhāḥ pathi naiva tuṣṭamanaso yānti svayaṃ yoginaḥ || 3.96 ||
hiṃsāśūnyaṃ ayatnalabhyaṃ aśanaṃ dhātrā marutkalpitaṃ
vyālānaṃ paśavastṛṇāṅkurabhujastuṣṭāḥ sthalīśāyinaḥ |
saṃsārārṇavalaṅghanakṣamadhiyāṃ vṛttiḥ kṛtā sā nṛṇāṃ
tāṃ anveṣayatāṃ prayānti satataṃ sarvaṃ samāptiṃ guṇāḥ || 3.97 ||
gaṅgātīre himagiriśilābaddhapadmāsanasya
brahmadhyānābhyasanavidhinā yoganidrāṃ gatasya |
kiṃ tairbhāvyaṃ mama sudivasairyatra te nirviśaṅkāḥ
kaṇḍūyante jaraṭhahariṇāḥ svāṅgaṃ aṅge madīye || 3.98 ||
jīrṇāḥ kanthā tataḥ kiṃ sitaṃ amalapaṭaṃ paṭṭasūtraṃ tataḥ kiṃ
ekā bhāryā tataḥ kiṃ hayakarisugaṇairāvṛto vā tataḥ kim |
bhaktaṃ bhuktaṃ tataḥ kiṃ kadaśanaṃ athavā vāsarānte tataḥ kiṃ
vyaktajyotirna vāntarmathitabhavabhayaṃ vaibhavaṃ vā tataḥ kim || 3.98.1 ||
pāṇiḥ pātraṃ pavitraṃ bhramaṇaparigataṃ bhaikṣyaṃ akṣayyaṃ annaṃ
vistīrṇaṃ vastraṃ āśādaśakaṃ acapalaṃ talpaṃ asvalpaṃ urvīm |
yeṣāṃ niḥsaṅgatāṅgīkaraṇapariṇatasvāntasantoṣiṇaste
dhanyāḥ sannyastadainyavyatikaranikarāḥ karma nirmūlayanti || 3.99 ||
trailokyādhipatitvaṃ eva virasaṃ yasminmahāśāsane
tallabdhvāsanavastramānaghaṭane bhoge ratiṃ mā kṛthāḥ |
bhogaḥ ko'pi sa eka eva paramo nityoditā jṛmbhane
yatsvādādvirasā bhavanti visayāstrailokyarājyādayaḥ || 3.99.1 ||
mātarmedini tāta māruti sakhe tejaḥ subandho jala
bhrātarvyaum​a nibaddha eṣa bhavatāṃ antyaḥ praṇāmāñjaliḥ |
yuṣmatsaṅgavaśopajātasukṛtasphārasphurannirmalajñānāpāsta
samastamohamahimā līne parabrahmaṇi || 3.100 ||
śayyā śailaśilāgṛhaṃ giriguhā vastraṃ taruṇāṃ tvacaḥ
sāraṅgāḥ suhṛdo nanu kṣitiruhāṃ vṛttiḥ phalaiḥ kaum​alaiḥ |
yesāṃ nirjharaṃ ambupānaṃ ucitaṃ ratyai tu vidyāṅganā
manye te parameśvarāḥ śirasi yari baddho na sevāñjaliḥ || 3.101 ||
dhairyaṃ yasya pitā kṣamā ca jananī śāntiściraṃ gehinī
satyaṃ mitraṃ idaṃ dayā ca bhaginī bhrātā manaḥsaṃyamaḥ |
śayyā bhūmitalaṃ diśo'pi vasanaṃ jñānāmṛtaṃ bhojanaṃ
hyete yasya kuṭumbino vada sakhe kasmādbhayaṃ yoginaḥ || 3.102 ||
aho vā hāre vā balavati ripau vā suhṛdi vā
maṇau vā loṣṭhe vā kusumaśayane vā dṛṣadi vā |
tṛṇe vā straiṇe vā mama samadṛśo yānti divasāḥ
kvacitpuṇyāraṇye śiva śiva śiveti pralapataḥ || 3.103 ||
InfoLyter.in — Sacred Vedic Knowledge Portal · Free forever