Shrimadbhagavadgita Parayana - Dvitiyo'dhyayah

ॐ

શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતા પારાયણ - દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ

Gita Vyasa Gujarati

ૐ શ્રી પરમાત્મને નમઃ

અથ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ

સાઙ્ખ્યયોગઃ

સઞ્જય ઉવાચ

તં તથા કૃપયાઽઽવિષ્ટમ્ અશ્રુપૂર્ણાકુલેક્ષણમ્ ।

વિષીદન્તમિદં વાક્યમ્ ઉવાચ મધુસૂદનઃ ॥1॥

શ્રી ભગવાનુવાચ

કુતસ્ત્વા કશ્મલમિદં વિષમે સમુપસ્થિતમ્ ।

અનાર્યજુષ્ટમસ્વર્ગ્યમ્ અકીર્તિકરમર્જુન ॥2॥

ક્લૈબ્યં મા સ્મ ગમઃ પાર્થ નૈતત્ત્વય્યુપપદ્યતે ।

ક્ષુદ્રં હૃદયદૌર્બલ્યં ત્યક્ત્વોત્તિષ્ઠ પરન્તપ ॥3॥

અર્જુન ઉવાચ

કથં ભીષ્મમહં સઙ્ખ્યે દ્રોણં ચ મધુસૂદન ।

ઇષુભિઃ પ્રતિયોત્સ્યામિ પૂજાર્હાવરિસૂદન ॥4॥

ગુરૂનહત્વા હિ મહાનુભાવાન્ શ્રેયો ભોક્તું ભૈક્ષ્યમપીહ લોકે ।

હત્વાર્થકામાંસ્તુ ગુરૂનિહૈવ ભુઞ્જીય ભોગાન્ રુધિરપ્રદિગ્ધાન્ ॥5॥

ન ચૈતદ્વિદ્મઃ કતરન્નો ગરીયઃ યદ્વા જયેમ યદિ વા નો જયેયુઃ ।

યાનેવ હત્વા ન જિજીવિષામઃ તેઽવસ્થિતાઃ પ્રમુખે ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ ॥6॥

કાર્પણ્યદોષોપહતસ્વભાવઃ પૃચ્છામિ ત્વાં ધર્મસમ્મૂઢચેતાઃ ।

યચ્છ્રેયઃ સ્યાન્નિશ્ચિતં બ્રૂહિ તન્મે શિષ્યસ્તેઽહં શાધિ માં ત્વાં પ્રપન્નમ્ ॥7॥

ન હિ પ્રપશ્યામિ મમાપનુદ્યાત્ યચ્છોકમુચ્છોષણમિન્દ્રિયાણામ્ ।

અવાપ્ય ભૂમાવસપત્નમૃદ્ધં રાજ્યં સુરાણામપિ ચાધિપત્યમ્ ॥8॥

સઞ્જય ઉવાચ

એવમુક્ત્વા હૃષીકેશં ગુડાકેશઃ પરન્તપઃ ।

ન યોત્સ્ય ઇતિ ગોવિન્દમ્ ઉક્ત્વા તૂષ્ણીં બભૂવ હ ॥9॥

તમુવાચ હૃષીકેશઃ પ્રહસન્નિવ ભારત ।

સેનયોરુભયોર્મધ્યે વિષીદન્તમિદં વચઃ ॥10॥

શ્રી ભગવાનુવાચ

અશોચ્યાનન્વશોચસ્ત્વં પ્રજ્ઞાવાદાંશ્ચ ભાષસે ।

ગતાસૂનગતાસૂંશ્ચ નાનુશોચન્તિ પણ્ડિતાઃ ॥11॥

ન ત્વેવાહં જાતુ નાસં ન ત્વં નેમે જનાધિપાઃ ।

ન ચૈવ ન ભવિષ્યામઃ સર્વે વયમતઃ પરમ્ ॥12॥

દેહિનોઽસ્મિન્યથા દેહે કૌમારં યૌવનં જરા ।

તથા દેહાન્તરપ્રાપ્તિઃ ધીરસ્તત્ર ન મુહ્યતિ ॥13॥

માત્રાસ્પર્શાસ્તુ કૌન્તેય શીતોષ્ણસુખદુઃખદાઃ ।

આગમાપાયિનોઽનિત્યાઃ તાંસ્તિતિક્ષસ્વ ભારત ॥14॥

યં હિ ન વ્યથયન્ત્યેતે પુરુષં પુરુષર્ષભ ।

સમદુઃખસુખં ધીરં સોઽમૃતત્વાય કલ્પતે ॥15॥

નાસતો વિદ્યતે ભાવઃ નાભાવો વિદ્યતે સતઃ ।

ઉભયોરપિ દૃષ્ટોઽન્તઃ ત્વનયોસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ ॥16॥

અવિનાશિ તુ તદ્વિદ્ધિ યેન સર્વમિદં તતમ્ ।

વિનાશમવ્યયસ્યાસ્ય ન કશ્ચિત્કર્તુમર્હતિ ॥17॥

અન્તવન્ત ઇમે દેહાઃ નિત્યસ્યોક્તાઃ શરીરિણઃ ।

અનાશિનોઽપ્રમેયસ્ય તસ્માદ્યુધ્યસ્વ ભારત ॥18॥

ય એનં વેત્તિ હન્તારં યશ્ચૈનં મન્યતે હતમ્ ।

ઉભૌ તૌ ન વિજાનીતઃ નાયં હન્તિ ન હન્યતે ॥19॥

ન જાયતે મ્રિયતે વા કદાચિત્ નાયં ભૂત્વા ભવિતા વા ન ભૂયઃ ।

અજો નિત્યઃ શાશ્વતોઽયં પુરાણઃ ન હન્યતે હન્યમાને શરીરે ॥20॥

વેદાવિનાશિનં નિત્યં ય એનમજમવ્યયમ્ ।

કથં સ પુરુષઃ પાર્થ કં ઘાતયતિ હન્તિ કમ્ ॥21॥

વાસાંસિ જીર્ણાનિ યથા વિહાય નવાનિ ગૃહ્ણાતિ નરોઽપરાણિ ।

તથા શરીરાણિ વિહાય જીર્ણાનિ અન્યાનિ સંયાતિ નવાનિ દેહી ॥22॥

નૈનં છિન્દન્તિ શસ્ત્રાણિ નૈનં દહતિ પાવકઃ ।

ન ચૈનં ક્લેદયન્ત્યાપઃ ન શોષયતિ મારુતઃ ॥23॥

અચ્છેદ્યોઽયમદાહ્યોઽયમ્ અક્લેદ્યોઽશોષ્ય એવ ચ ।

નિત્યઃ સર્વગતઃ સ્થાણુઃ અચલોઽયં સનાતનઃ ॥24॥

અવ્યક્તોઽયમચિન્ત્યોઽયમ્ અવિકાર્યોઽયમુચ્યતે ।

તસ્માદેવં વિદિત્વૈનં નાનુશોચિતુમર્હસિ ॥25॥

અથ ચૈનં નિત્યજાતં નિત્યં વા મન્યસે મૃતમ્ ।

તથાઽપિ ત્વં મહાબાહો નૈવં શોચિતુમર્હસિ ॥26॥

જાતસ્ય હિ ધ્રુવો મૃત્યુઃ ધ્રુવં જન્મ મૃતસ્ય ચ ।

તસ્માદપરિહાર્યેઽર્થે ન ત્વં શોચિતુમર્હસિ ॥27॥

અવ્યક્તાદીનિ ભૂતાનિ વ્યક્તમધ્યાનિ ભારત ।

અવ્યક્તનિધનાન્યેવ તત્ર કા પરિદેવના ॥28॥

આશ્ચર્યવત્પશ્યતિ કશ્ચિદેનં આશ્ચર્યવદ્વદતિ તથૈવ ચાન્યઃ ।

આશ્ચર્યવચ્ચૈનમન્યઃ શૃણોતિ શ્રુત્વાઽપ્યેનં વેદ ન ચૈવ કશ્ચિત્ ॥29॥

દેહી નિત્યમવધ્યોઽયં દેહે સર્વસ્ય ભારત ।

તસ્માત્સર્વાણિ ભૂતાનિ ન ત્વં શોચિતુમર્હસિ ॥30॥

સ્વધર્મમપિ ચાવેક્ષ્ય ન વિકમ્પિતુમર્હસિ ।

ધર્મ્યાદ્ધિ યુદ્ધાચ્છ્રેયોઽન્યત્ ક્ષત્રિયસ્ય ન વિદ્યતે ॥31॥

યદૃચ્છયા ચોપપન્નં સ્વર્ગદ્વારમપાવૃતમ્ ।

સુખિનઃ ક્ષત્રિયાઃ પાર્થ લભન્તે યુદ્ધમીદૃશમ્ ॥32॥

અથ ચેત્ત્વમિમં ધર્મ્યં સઙ્ગ્રામં ન કરિષ્યસિ ।

તતઃ સ્વધર્મં કીર્તિં ચ હિત્વા પાપમવાપ્સ્યસિ ॥33॥

અકીર્તિં ચાપિ ભૂતાનિ કથયિષ્યન્તિ તેઽવ્યયામ્ ।

સમ્ભાવિતસ્ય ચાકીર્તિઃ મરણાદતિરિચ્યતે ॥34॥

ભયાદ્રણાદુપરતં મંસ્યન્તે ત્વાં મહારથાઃ ।

યેષાં ચ ત્વં બહુમતઃ ભૂત્વા યાસ્યસિ લાઘવમ્ ॥35॥

અવાચ્યવાદાંશ્ચ બહૂન્ વદિષ્યન્તિ તવાહિતાઃ ।

નિન્દન્તસ્તવ સામર્થ્યં તતો દુઃખતરં નુ કિમ્ ॥36॥

હતો વા પ્રાપ્સ્યસિ સ્વર્ગં જિત્વા વા ભોક્ષ્યસેમહીમ્ ।

તસ્માદુત્તિષ્ઠ કૌન્તેય યુદ્ધાય કૃતનિશ્ચયઃ ॥37॥

સુખદુઃખે સમે કૃત્વા લાભાલાભૌ જયાજયૌ ।

તતો યુદ્ધાય યુજ્યસ્વ નૈવં પાપમવાપ્સ્યસિ ॥38॥

એષા તેઽભિહિતા સાઙ્ખ્યે બુદ્ધિર્યોગે ત્વિમાં શૃણુ ।

બુદ્ધ્યા યુક્તો યયા પાર્થ કર્મબન્ધં પ્રહાસ્યસિ ॥39॥

નેહાભિક્રમનાશોઽસ્તિ પ્રત્યવાયો ન વિદ્યતે ।

સ્વલ્પમપ્યસ્ય ધર્મસ્ય ત્રાયતે મહતો ભયાત્ ॥40॥

વ્યવસાયાત્મિકા બુદ્ધિઃ એકેહ કુરુનન્દન ।

બહુશાખા હ્યનન્તાશ્ચ બુદ્ધયોઽવ્યવસાયિનામ્ ॥41॥

યામિમાં પુષ્પિતાં વાચં પ્રવદન્ત્યવિપશ્ચિતઃ ।

વેદવાદરતાઃ પાર્થ નાન્યદસ્તીતિ વાદિનઃ ॥42॥

કામાત્માનઃ સ્વર્ગપરાઃ જન્મકર્મફલપ્રદામ્ ।

ક્રિયાવિશેષબહુલાં ભોગૈશ્વર્યગતિં પ્રતિ ॥43॥

ભોગૈશ્વર્યપ્રસક્તાનાં તયાઽપહૃતચેતસામ્ ।

વ્યવસાયાત્મિકા બુદ્ધિઃ સમાધૌ ન વિધીયતે ॥44॥

ત્રૈગુણ્યવિષયા વેદાઃ નિસ્ત્રૈગુણ્યો ભવાર્જુન ।

નિર્દ્વન્દ્વો નિત્યસત્ત્વસ્થઃ નિર્યોગક્ષેમ આત્મવાન્ ॥45॥

યાવાનર્થ ઉદપાને સર્વતઃ સમ્પ્લુતોદકે ।

તાવાન્સર્વેષુ વેદેષુ બ્રાહ્મણસ્ય વિજાનતઃ ॥46॥

કર્મણ્યેવાધિકારસ્તે મા ફલેષુ કદાચન ।

મા કર્મફલહેતુર્ભૂઃ મા તે સઙ્ગોઽસ્ત્વકર્મણિ ॥47॥

યોગસ્થઃ કુરુ કર્માણિ સઙ્ગં ત્યક્ત્વા ધનઞ્જય ।

સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યોઃ સમો ભૂત્વા સમત્વં યોગ ઉચ્યતે ॥48॥

દૂરેણ હ્યવરં કર્મ બુદ્ધિયોગાદ્ધનઞ્જય ।

બુદ્ધૌ શરણમન્વિચ્છ કૃપણાઃ ફલહેતવઃ ॥49॥

બુદ્ધિયુક્તો જહાતીહ ઉભે સુકૃતદુષ્કૃતે ।

તસ્માદ્યોગાય યુજ્યસ્વ યોગઃ કર્મસુ કૌશલમ્ ॥50॥

કર્મજં બુદ્ધિયુક્તા હિ ફલં ત્યક્ત્વા મનીષિણઃ ।

જન્મબન્ધવિનિર્મુક્તાઃ પદં ગચ્છન્ત્યનામયમ્ ॥51॥

યદા તે મોહકલિલં બુદ્ધિર્વ્યતિતરિષ્યતિ ।

તદા ગન્તાઽસિ નિર્વેદં શ્રોતવ્યસ્ય શ્રુતસ્ય ચ ॥52॥

શ્રુતિવિપ્રતિપન્ના તે યદા સ્થાસ્યતિ નિશ્ચલા ।

સમાધાવચલા બુદ્ધિઃ તદા યોગમવાપ્સ્યસિ ॥53॥

અર્જુન ઉવાચ

સ્થિતપ્રજ્ઞસ્ય કા ભાષા સમાધિસ્થસ્ય કેશવ ।

સ્થિતધીઃ કિં પ્રભાષેત કિમાસીત વ્રજેત કિમ્ ॥54॥

શ્રી ભગવાનુવાચ

પ્રજહાતિ યદા કામાન્ સર્વાન્પાર્થ મનોગતાન્ ।

આત્મન્યેવાત્મના તુષ્ટઃ સ્થિતપ્રજ્ઞસ્તદોચ્યતે ॥55॥

દુઃખેષ્વનુદ્વિગ્નમનાઃ સુખેષુ વિગતસ્પૃહઃ ।

વીતરાગભયક્રોધઃ સ્થિતધીર્મુનિરુચ્યતે ॥56॥

યઃ સર્વત્રાનભિસ્નેહઃ તત્તત્પ્રાપ્ય શુભાશુભમ્ ।

નાભિનન્દતિ ન દ્વેષ્ટિ તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા ॥57॥

યદા સંહરતે ચાયં કૂર્મોઽઙ્ગાનીવ સર્વશઃ ।

ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યઃ તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા ॥58॥

વિષયા વિનિવર્તન્તે નિરાહારસ્ય દેહિનઃ ।

રસવર્જં રસોઽપ્યસ્ય પરં દૃષ્ટ્વા નિવર્તતે ॥59॥

યતતો હ્યપિ કૌન્તેય પુરુષસ્ય વિપશ્ચિતઃ ।

ઇન્દ્રિયાણિ પ્રમાથીનિ હરન્તિ પ્રસભં મનઃ ॥60॥

તાનિ સર્વાણિ સંયમ્ય યુક્ત આસીત મત્પરઃ ।

વશે હિ યસ્યેન્દ્રિયાણિ તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા ॥61॥

ધ્યાયતો વિષયાન્પુંસઃ સઙ્ગસ્તેષૂપજાયતે ।

સઙ્ગાત્સઞ્જાયતે કામઃ કામાત્ક્રોધોઽભિજાયતે ॥62॥

ક્રોધાદ્ભવતિ સમ્મોહઃ સમ્મોહાત્સ્મૃતિવિભ્રમઃ ।

સ્મૃતિભ્રંશાત્ બુદ્ધિનાશઃ બુદ્ધિનાશાત્પ્રણશ્યતિ ॥63॥

રાગદ્વેષવિયુક્તૈસ્તુ વિષયાનિન્દ્રિયૈશ્ચરન્ ।

આત્મવશ્યૈર્વિધેયાત્મા પ્રસાદમધિગચ્છતિ ॥64॥

પ્રસાદે સર્વદુઃખાનાં હાનિરસ્યોપજાયતે ।

પ્રસન્નચેતસો હ્યાશુ બુદ્ધિઃ પર્યવતિષ્ઠતે ॥65॥

નાઽસ્તિ બુદ્ધિરયુક્તસ્ય ન ચાયુક્તસ્ય ભાવના ।

ન ચાભાવયતઃ શાન્તિઃ અશાન્તસ્ય કુતઃ સુખમ્ ॥66॥

ઇન્દ્રિયાણાં હિ ચરતાં યન્મનોઽનુવિધીયતે ।

તદસ્ય હરતિ પ્રજ્ઞાં વાયુર્નાવમિવામ્ભસિ ॥67॥

તસ્માદ્યસ્ય મહાબાહો નિગૃહીતાનિ સર્વશઃ ।

ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યઃ તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા ॥68॥

યા નિશા સર્વભૂતાનાં તસ્યાં જાગર્તિ સંયમી ।

યસ્યાં જાગ્રતિ ભૂતાનિ સા નિશા પશ્યતો મુનેઃ ॥69॥

આપૂર્યમાણમચલપ્રતિષ્ઠં સમુદ્રમાપઃ પ્રવિશન્તિ યદ્વત્ ।

તદ્વત્કામા યં પ્રવિશન્તિ સર્વે સ શાન્તિમાપ્નોતિ ન કામકામી ॥70॥

વિહાય કામાન્યઃ સર્વાન્ પુમાંશ્ચરતિ નિસ્સ્પૃહઃ ।

નિર્મમો નિરહઙ્કારઃ સ શાન્તિમધિગચ્છતિ ॥71॥

એષા બ્રાહ્મી સ્થિતિઃ પાર્થ નૈનાં પ્રાપ્ય વિમુહ્યતિ ।

સ્થિત્વાઽસ્યામન્તકાલેઽપિ બ્રહ્મનિર્વાણમૃચ્છતિ ॥72॥

॥ ૐ તત્સદિતિ શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતાસુ ઉપનિષત્સુ બ્રહ્મવિદ્યાયાં

યોગશાસ્ત્રે શ્રીકૃષ્ણાર્જુનસંવાદે સાઙ્ખ્યયોગો નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

oṃ śrī paramātmane namaḥ

atha dvitīyo'dhyāyaḥ

sāṅkhyayogaḥ

sañjaya uvāca

taṃ tathā kṛpayā''viṣṭam aśrupūrṇākulekṣaṇam |

viṣīdantamidaṃ vākyam uvāca madhusūdanaḥ ||1||

śrī bhagavānuvāca

kutastvā kaśmalamidaṃ viṣame samupasthitam |

anāryajuṣṭamasvargyam akīrtikaramarjuna ||2||

klaibyaṃ mā sma gamaḥ pārtha naitattvayyupapadyate |

kṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha parantapa ||3||

arjuna uvāca

kathaṃ bhīṣmamahaṃ saṅkhye droṇaṃ ca madhusūdana |

iṣubhiḥ pratiyotsyāmi pūjārhāvarisūdana ||4||

gurūnahatvā hi mahānubhāvān śreyo bhoktuṃ bhaikṣyamapīha loke |

hatvārthakāmāṃstu gurūnihaiva bhuñjīya bhogān rudhirapradigdhān ||5||

na caitadvidmaḥ kataranno garīyaḥ yadvā jayema yadi vā no jayeyuḥ |

yāneva hatvā na jijīviṣāmaḥ te'vasthitāḥ pramukhe dhārtarāṣṭrāḥ ||6||

kārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥ pṛcchāmi tvāṃ dharmasammūḍhacetāḥ |

yacchreyaḥ syānniścitaṃ brūhi tanme śiṣyaste'haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam ||7||

na hi prapaśyāmi mamāpanudyāt yacchokamucchoṣaṇamindriyāṇām |

avāpya bhūmāvasapatnamṛddhaṃ rājyaṃ surāṇāmapi cādhipatyam ||8||

sañjaya uvāca

evamuktvā hṛṣīkeśaṃ guḍākeśaḥ parantapaḥ |

na yotsya iti govindam uktvā tūṣṇīṃ babhūva ha ||9||

tamuvāca hṛṣīkeśaḥ prahasanniva bhārata |

senayorubhayormadhye viṣīdantamidaṃ vacaḥ ||10||

śrī bhagavānuvāca

aśocyānanvaśocastvaṃ prajñāvādāṃśca bhāṣase |

gatāsūnagatāsūṃśca nānuśocanti paṇḍitāḥ ||11||

na tvevāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ neme janādhipāḥ |

na caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayamataḥ param ||12||

dehino'sminyathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā |

tathā dehāntaraprāptiḥ dhīrastatra na muhyati ||13||

mātrāsparśāstu kaunteya śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ |

āgamāpāyino'nityāḥ tāṃstitikṣasva bhārata ||14||

yaṃ hi na vyathayantyete puruṣaṃ puruṣarṣabha |

samaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ so'mṛtatvāya kalpate ||15||

nāsato vidyate bhāvaḥ nābhāvo vidyate sataḥ |

ubhayorapi dṛṣṭo'ntaḥ tvanayostattvadarśibhiḥ ||16||

avināśi tu tadviddhi yena sarvamidaṃ tatam |

vināśamavyayasyāsya na kaścitkartumarhati ||17||

antavanta ime dehāḥ nityasyoktāḥ śarīriṇaḥ |

anāśino'prameyasya tasmādyudhyasva bhārata ||18||

ya enaṃ vetti hantāraṃ yaścainaṃ manyate hatam |

ubhau tau na vijānītaḥ nāyaṃ hanti na hanyate ||19||

na jāyate mriyate vā kadācit nāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ |

ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇaḥ na hanyate hanyamāne śarīre ||20||

vedāvināśinaṃ nityaṃ ya enamajamavyayam |

kathaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kam ||21||

vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya navāni gṛhṇāti naro'parāṇi |

tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇāni anyāni saṃyāti navāni dehī ||22||

nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ |

na cainaṃ kledayantyāpaḥ na śoṣayati mārutaḥ ||23||

acchedyo'yamadāhyo'yam akledyo'śoṣya eva ca |

nityaḥ sarvagataḥ sthāṇuḥ acalo'yaṃ sanātanaḥ ||24||

avyakto'yamacintyo'yam avikāryo'yamucyate |

tasmādevaṃ viditvainaṃ nānuśocitumarhasi ||25||

atha cainaṃ nityajātaṃ nityaṃ vā manyase mṛtam |

tathā'pi tvaṃ mahābāho naivaṃ śocitumarhasi ||26||

jātasya hi dhruvo mṛtyuḥ dhruvaṃ janma mṛtasya ca |

tasmādaparihārye'rthe na tvaṃ śocitumarhasi ||27||

avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata |

avyaktanidhanānyeva tatra kā paridevanā ||28||

āścaryavatpaśyati kaścidenaṃ āścaryavadvadati tathaiva cānyaḥ |

āścaryavaccainamanyaḥ śṛṇoti śrutvā'pyenaṃ veda na caiva kaścit ||29||

dehī nityamavadhyo'yaṃ dehe sarvasya bhārata |

tasmātsarvāṇi bhūtāni na tvaṃ śocitumarhasi ||30||

svadharmamapi cāvekṣya na vikampitumarhasi |

dharmyāddhi yuddhācchreyo'nyat kṣatriyasya na vidyate ||31||

yadṛcchayā copapannaṃ svargadvāramapāvṛtam |

sukhinaḥ kṣatriyāḥ pārtha labhante yuddhamīdṛśam ||32||

atha cettvamimaṃ dharmyaṃ saṅgrāmaṃ na kariṣyasi |

tataḥ svadharmaṃ kīrtiṃ ca hitvā pāpamavāpsyasi ||33||

akīrtiṃ cāpi bhūtāni kathayiṣyanti te'vyayām |

sambhāvitasya cākīrtiḥ maraṇādatiricyate ||34||

bhayādraṇāduparataṃ maṃsyante tvāṃ mahārathāḥ |

yeṣāṃ ca tvaṃ bahumataḥ bhūtvā yāsyasi lāghavam ||35||

avācyavādāṃśca bahūn vadiṣyanti tavāhitāḥ |

nindantastava sāmarthyaṃ tato duḥkhataraṃ nu kim ||36||

hato vā prāpsyasi svargaṃ jitvā vā bhokṣyasemahīm |

tasmāduttiṣṭha kaunteya yuddhāya kṛtaniścayaḥ ||37||

sukhaduḥkhe same kṛtvā lābhālābhau jayājayau |

tato yuddhāya yujyasva naivaṃ pāpamavāpsyasi ||38||

eṣā te'bhihitā sāṅkhye buddhiryoge tvimāṃ śṛṇu |

buddhyā yukto yayā pārtha karmabandhaṃ prahāsyasi ||39||

nehābhikramanāśo'sti pratyavāyo na vidyate |

svalpamapyasya dharmasya trāyate mahato bhayāt ||40||

vyavasāyātmikā buddhiḥ ekeha kurunandana |

bahuśākhā hyanantāśca buddhayo'vyavasāyinām ||41||

yāmimāṃ puṣpitāṃ vācaṃ pravadantyavipaścitaḥ |

vedavādaratāḥ pārtha nānyadastīti vādinaḥ ||42||

kāmātmānaḥ svargaparāḥ janmakarmaphalapradām |

kriyāviśeṣabahulāṃ bhogaiśvaryagatiṃ prati ||43||

bhogaiśvaryaprasaktānāṃ tayā'pahṛtacetasām |

vyavasāyātmikā buddhiḥ samādhau na vidhīyate ||44||

traiguṇyaviṣayā vedāḥ nistraiguṇyo bhavārjuna |

nirdvandvo nityasattvasthaḥ niryogakṣema ātmavān ||45||

yāvānartha udapāne sarvataḥ samplutodake |

tāvānsarveṣu vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ ||46||

karmaṇyevādhikāraste mā phaleṣu kadācana |

mā karmaphalaheturbhūḥ mā te saṅgo'stvakarmaṇi ||47||

yogasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanañjaya |

siddhyasiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yoga ucyate ||48||

dūreṇa hyavaraṃ karma buddhiyogāddhanañjaya |

buddhau śaraṇamanviccha kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ ||49||

buddhiyukto jahātīha ubhe sukṛtaduṣkṛte |

tasmādyogāya yujyasva yogaḥ karmasu kauśalam ||50||

karmajaṃ buddhiyuktā hi phalaṃ tyaktvā manīṣiṇaḥ |

janmabandhavinirmuktāḥ padaṃ gacchantyanāmayam ||51||

yadā te mohakalilaṃ buddhirvyatitariṣyati |

tadā gantā'si nirvedaṃ śrotavyasya śrutasya ca ||52||

śrutivipratipannā te yadā sthāsyati niścalā |

samādhāvacalā buddhiḥ tadā yogamavāpsyasi ||53||

arjuna uvāca

sthitaprajñasya kā bhāṣā samādhisthasya keśava |

sthitadhīḥ kiṃ prabhāṣeta kimāsīta vrajeta kim ||54||

śrī bhagavānuvāca

prajahāti yadā kāmān sarvānpārtha manogatān |

ātmanyevātmanā tuṣṭaḥ sthitaprajñastadocyate ||55||

duḥkheṣvanudvignamanāḥ sukheṣu vigataspṛhaḥ |

vītarāgabhayakrodhaḥ sthitadhīrmunirucyate ||56||

yaḥ sarvatrānabhisnehaḥ tattatprāpya śubhāśubham |

nābhinandati na dveṣṭi tasya prajñā pratiṣṭhitā ||57||

yadā saṃharate cāyaṃ kūrmo'ṅgānīva sarvaśaḥ |

indriyāṇīndriyārthebhyaḥ tasya prajñā pratiṣṭhitā ||58||

viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ |

rasavarjaṃ raso'pyasya paraṃ dṛṣṭvā nivartate ||59||

yatato hyapi kaunteya puruṣasya vipaścitaḥ |

indriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṃ manaḥ ||60||

tāni sarvāṇi saṃyamya yukta āsīta matparaḥ |

vaśe hi yasyendriyāṇi tasya prajñā pratiṣṭhitā ||61||

dhyāyato viṣayānpuṃsaḥ saṅgasteṣūpajāyate |

saṅgātsañjāyate kāmaḥ kāmātkrodho'bhijāyate ||62||

krodhādbhavati sammohaḥ sammohātsmṛtivibhramaḥ |

smṛtibhraṃśāt buddhināśaḥ buddhināśātpraṇaśyati ||63||

rāgadveṣaviyuktaistu viṣayānindriyaiścaran |

ātmavaśyairvidheyātmā prasādamadhigacchati ||64||

prasāde sarvaduḥkhānāṃ hānirasyopajāyate |

prasannacetaso hyāśu buddhiḥ paryavatiṣṭhate ||65||

nā'sti buddhirayuktasya na cāyuktasya bhāvanā |

na cābhāvayataḥ śāntiḥ aśāntasya kutaḥ sukham ||66||

indriyāṇāṃ hi caratāṃ yanmano'nuvidhīyate |

tadasya harati prajñāṃ vāyurnāvamivāmbhasi ||67||

tasmādyasya mahābāho nigṛhītāni sarvaśaḥ |

indriyāṇīndriyārthebhyaḥ tasya prajñā pratiṣṭhitā ||68||

yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī |

yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ ||69||

āpūryamāṇamacalapratiṣṭhaṃ samudramāpaḥ praviśanti yadvat |

tadvatkāmā yaṃ praviśanti sarve sa śāntimāpnoti na kāmakāmī ||70||

vihāya kāmānyaḥ sarvān pumāṃścarati nisspṛhaḥ |

nirmamo nirahaṅkāraḥ sa śāntimadhigacchati ||71||

eṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṃ prāpya vimuhyati |

sthitvā'syāmantakāle'pi brahmanirvāṇamṛcchati ||72||

|| oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsu upaniṣatsu brahmavidyāyāṃ

yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde sāṅkhyayogo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ ||