oṃ śrī paramātmane namaḥ
atha caturdaśo'dhyāyaḥ
guṇatrayavibhāgayogaḥ
śrī bhagavānuvāca
paraṃ bhūyaḥ pravakṣyāmi jñānānāṃ jñānamuttamam |
1
yajjñātvā munayaḥ sarve parāṃ siddhimito gatāḥ ||1||
idaṃ jñānamupāśritya mama sādharmyamāgatāḥ |
2
sarge'pi nopajāyante pralaye na vyathanti ca ||2||
mama yonirmahadbrahma tasmingarbhaṃ dadhāmyaham |
3
sambhavaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati bhārata ||3||
sarvayoniṣu kaunteya mūrtayaḥ sambhavanti yāḥ |
4
tāsāṃ brahma mahadyoniḥ ahaṃ bījapradaḥ pitā ||4||
sattvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisambhavāḥ |
5
nibadhnanti mahābāho dehe dehinamavyayam ||5||
tatra sattvaṃ nirmalatvāt prakāśakamanāmayam |
6
sukhasaṅgena badhnāti jñānasaṅgena cānagha ||6||
rajo rāgātmakaṃ viddhi tṛṣṇāsaṅgasamudbhavam |
7
tannibadhnāti kaunteya karmasaṅgena dehinam ||7||
tamastvajñānajaṃ viddhi mohanaṃ sarvadehinām |
8
pramādālasyanidrābhiḥ tannibadhnāti bhārata ||8||
sattvaṃ sukhe sañjayati rajaḥ karmaṇi bhārata |
9
jñānamāvṛtya tu tamaḥ pramāde sañjayatyuta ||9||
rajastamaścābhibhūya sattvaṃ bhavati bhārata |
10
rajaḥ sattvaṃ tamaścaiva tamaḥ sattvaṃ rajastathā ||10||
sarvadvāreṣu dehe'smin prakāśa upajāyate |
11
jñānaṃ yadā tadā vidyāt vivṛddhaṃ sattvamityuta ||11||
lobhaḥ pravṛttirārambhaḥ karmaṇāmaśamaḥ spṛhā |
12
rajasyetāni jāyante vivṛddhe bharatarṣabha ||12||
aprakāśo'pravṛttiśca pramādo moha eva ca |
13
tamasyetāni jāyante vivṛddhe kurunandana ||13||
yadā sattve pravṛddhe tu pralayaṃ yāti dehabhṛt |
14
tadottamavidāṃ lokān amalānpratipadyate ||14||
rajasi pralayaṃ gatvā karmasaṅgiṣu jāyate |
15
tathā pralīnastamasi mūḍhayoniṣu jāyate ||15||
karmaṇaḥ sukṛtasyāhuḥ sāttvikaṃ nirmalaṃ phalam |
16
rajasastu phalaṃ duḥkham ajñānaṃ tamasaḥ phalam ||16||
sattvātsañjāyate jñānaṃ rajaso lobha eva ca |
17
pramādamohau tamasaḥ bhavato'jñānameva ca ||17||
ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthāḥ madhye tiṣṭhanti rājasāḥ |
18
jaghanyaguṇavṛttisthāḥ adho gacchanti tāmasāḥ ||18||
nānyaṃ guṇebhyaḥ kartāraṃ yadā draṣṭā'nupaśyati |
19
guṇebhyaśca paraṃ vetti madbhāvaṃ so'dhigacchati ||19||
guṇānetānatītya trīn dehī dehasamudbhavān |
20
janmamṛtyujarāduḥkhaiḥ vimukto'mṛtamaśnute ||20||
arjuna uvāca
kairliṅgaistrīnguṇānetān atīto bhavati prabho |
21
kimācāraḥ kathaṃ caitān trīnguṇānativartate ||21||
śrī bhagavānuvāca
prakāśaṃ ca pravṛttiṃ ca mohameva ca pāṇḍava |
22
na dveṣṭi sampravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati ||22||
udāsīnavadāsīnaḥ guṇairyo na vicālyate |
23
guṇā vartanta ityeva yo'vatiṣṭhati neṅgate ||23||
samaduḥkhasukhaḥ svasthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ |
24
tulyapriyāpriyo dhīraḥ tulyanindātmasaṃstutiḥ ||24||
mānāpamānayostulyaḥ tulyo mitrāripakṣayoḥ |
25
sarvārambhaparityāgī guṇātītaḥ sa ucyate ||25||
māṃ ca yo'vyabhicāreṇa bhaktiyogena sevate |
26
sa guṇānsamatītyaitān brahmabhūyāya kalpate ||26||
brahmaṇo hi pratiṣṭhā'ham amṛtasyāvyayasya ca |
27
śāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca ||27||
|| oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsu upaniṣatsu brahmavidyāyāṃ
yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde guṇatrayavibhāgayogo caturdaśo'dhyāyaḥ ||