📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" 2 A dialog opens 3 Choose "Save as PDF" as printer 4 Click Save
2.64 অযোধ্যাকাণ্ড - চতুঃষষ্টিতম সর্গঃ
2.64 Ayodhyakanda - Chatuhshashtitama Sargah
Valmiki Bengali
শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে অযোধ্যাকাণ্ডম্ ।
অথ চতুঃষষ্টিতমস্সর্গঃ ।
বধমপ্রতিরূপং তু মহর্ষেস্তস্য রাঘবঃ ।
বিলপন্নেব ধর্মাত্মা কৌসল্যাং পুনরব্রবীত্ ॥ 1 ॥
তদজ্ঞানান্মহত্পাপং কৃত্বাহং সঙ্কুলেন্দ্রিযঃ ।
একস্ত্বচিন্তযং বুধ্যা কথং নু সুকৃতং ভবেত্ ॥ 2 ॥
ততস্তং ঘটমাদায পূর্ণং পরমবারিণা ।
আশ্রমং তমহং প্রাপ্য যথাঽখ্যাতপথং গতঃ ॥ 3 ॥
তত্রাহং দুর্বলাবন্ধৌ বৃদ্ধাবপরিণাযকৌ ।
অপশ্যং তস্য পিতরৌ লূনপক্ষাবিব দ্বিজৌ ॥ 4 ॥
তন্নিমিত্তাভিরাসীনৌ কথাভিরপরিশ্রমৌ ।
তামাশাং মত্কৃতে হীনাবুদাসীনাবনাথবত্ ॥ 5 ॥
শোকোপহতচিত্তশ্চ ভযসন্ত্রস্তচেতনঃ ।
তচ্চাঽশ্রমপদং গত্বা ভূযশ্শোকমহং গতঃ ॥ 6 ॥
পদশব্দং তু মে শ্রুত্বা মুনির্বাক্যমভাষত ।
কিং চিরাযসি মে পুত্র পানীযং ক্ষিপ্রমানয ॥ 7 ॥
যন্নিমিত্তমিদং তাত সলিলে ক্রীডিতং ত্বযা ।
উত্কণ্ঠিতা তে মাতেযং প্রবিশ ক্ষিপ্রমাশ্রমম্ ॥ 8 ॥
যদ্ব্যলীকং কৃতং পুত্র মাত্রা তে যদি বা মযা ।
ন তন্মনসি কর্তব্যং ত্বযা তাত তপস্বিনা ॥ 9 ॥
ত্বং গতিস্ত্বগতীনাং চক্ষুস্ত্বং হীনচক্ষুষাম্ ।
সমাসক্তাস্ত্বযি প্রাণাঃ কিং ত্বং নো নাভিভাষসে ॥ 10 ॥
মুনিমব্যক্তযা বাচা তমহং সজ্জমানযা ।
হীনব্যঞ্জনযা প্রেক্ষ্য ভীতচিত্ত ইবাব্রুবম্ ॥ 11 ॥
মনসঃ কর্ম চেষ্টাভিরভিসংস্তভ্য বাগ্বলম্ ।
আচচক্ষে ত্বহং তস্মৈ পুত্রব্যসনজং ভযম্ ॥ 12 ॥
ক্ষত্রিযোঽহং দশরথো নাহং পুত্রো মহাত্মনঃ ।
সজ্জনাবমতং দুঃখমিদং প্রাপ্তং স্বকর্মজম্ ॥ 13 ॥
ভগবংশ্চাপহস্তোঽহং সরযূতীরমাগতঃ ।
জিঘাংসুশ্শ্বাপদং কঞ্চিন্নিপানে চাঽগতং গজম্ ॥ 14 ॥
ততশ্শ্রুতো মযা শব্দো জলে কুম্ভস্য পূর্যতঃ ।
দ্বিপোঽযমিতি মত্বাঽযং বাণেনাভিহতো মযা ॥ 15 ॥
গত্বা নদ্যাস্তত স্তীরমপশ্যমিষুণা হৃদি ।
বিনির্ভিন্নং গতপ্রাণং শযানং ভুবি তাপসম্ ॥ 16 ॥
ভগবচ্ছশব্দমালক্ষ্য মযা গজজিঘাংসুনা ।
বিসৃপ্টোঽম্ভসি নারাচস্তেন তে নিহতস্সুতঃ ॥ 17 ॥
ততস্তস্যৈব বচনাদুপেত্য পরিতপ্যতঃ ।
স মযা সহসা বাণ উধৃতো মর্মতস্তদা ॥ 18 ॥
স চোধৃতেন বাণেন তত্রৈব স্বর্গমাস্থিতঃ ।
ভবন্তৌ পিতরৌ শোচন্নন্ধাবিতি বিলপ্য চ ॥ 19 ॥
অজ্ঞানাদ্ভবতঃ পুত্র স্সহসাঽভিহতো মযা ।
শেষমেবং গতে যত্স্যাত্তত্প্রসীদতু মে মুনিঃ ॥ 20 ॥
স তচ্চ্রুত্বা বচঃ ক্রূরং মযোক্তমঘশংসিনা ।
নাশকত্তীব্রমাযাসমকর্তুং ভগবানৃষিঃ ॥ 21 ॥
স বাষ্পপূর্ণবদনো নিশ্শ্বসন্শোককর্শিতঃ ।
মামুবাচ মহাতেজাঃ কৃতাঞ্জলিমুপস্থিতম্ ॥ 22 ॥
যদ্যেতদশুভং কর্ম ন ত্বং মে কথযেস্স্বযম্ ।
ফলেন্মূর্ধা স্ম তে রাজন্ সদ্য শ্শতসহস্রধা ॥ 23 ॥
ক্ষত্রিযেণ বধো রাজন্ বানপ্রস্থে বিশেষতঃ ।
জ্ঞানপূর্বং কৃত স্স্থানাচ্চ্যাবযেদপি বজ্রিণম্ ॥ 24 ॥
সপ্তধা তু ফলেন্মূর্ধা মুনৌ তপসি তিষ্ঠতি ।
জ্ঞানাদ্বিসৃজতশ্শস্ত্রং তাদৃশে ব্রহ্মাবাদিনি ॥ 25 ॥
অজ্ঞানাদ্ধিকৃতং যস্মাদিদং তেনৈব জবসি ।
অপি হ্যদ্য কুলং ন স্যাদিক্ষ্বাকূণাং কুতো ভবান্ ॥ 26 ॥
নয নৌ নৃপ তং দেশমিতি মাং চাভ্যভাষত ।
অদ্য তং দ্রষ্টুমিচ্ছাবঃ পুত্রং পশ্চিমদর্শনম্ ॥ 27 ॥
রুধিরেণাবসিক্তাঙ্গং প্রকীর্ণাজিনবাসসম্ ।
শযানং ভুবি নিস্সঞ্জ্ঞং ধর্ম রাজবশং গতম্ ॥ 28 ॥
অথাহমেকস্তং দেশং নীত্বা তৌ ভৃশদুঃখিতৌ ।
অস্পর্শযমহং পুত্রং তং মুনিং সহ ভার্যযা ॥ 29 ॥
নাভিবাদযসে মাদ্য ন চ মাঽমভিভাষসে ।
কিং নু শেষে তু ভূমৌ ত্বং বত্স কিং কুপিতো হ্যসি ॥ 30 ॥
ন ত্বহং তে প্রিযং পুত্র মাতরং পশ্য ধার্মিক ।
কিং নু নালিঙ্গসে পুত্র সুকুমার বচো বদ ॥ 31 ॥
কস্য বা¶রাত্রেঽহং শ্রোষ্যামি হৃদযঙ্গমম্ ।
অধীযানস্য মধুরং শাস্ত্রং বান্যদ্বিশেষতঃ ॥ 32 ॥
কো মাং সন্দ্যামুপাস্যৈব স্নাত্বা হুতহুতাশনঃ ।
শ্লাঘযিষ্যত্যুপাসীনঃ পুত্র শোকভযার্দিতম্ ॥ 33 ॥
কন্দমূলফলং হৃত্বা কো মাং প্রিযমিবাতিথিম্ ।
ভোজযিষ্যত্যকর্মণ্যমপ্রগ্রহমনাযকম্ ॥ 34 ॥
ইমামন্ধাং চ বৃদ্ধাং চ মাতরং তে তপস্বিনীম্ ।
কথং বত্স ভরিষ্যামি কৃপণাং পুত্রগর্ধিনীম্ ॥ 35 ॥
তিষ্ঠ মাং মাগমঃ পুত্র যমস্য সদনং প্রতি ।
শ্বো মযা সহ গন্তাসি জনন্যা চ সমেধিতঃ ॥ 36 ॥
ততো বৈবস্বতং দৃষ্ট্বা তং প্রবক্ষ্যামি ভারতীম্ ।
ক্ষমতাং ধর্মরাজো মে বিভৃযাত্পিতরাবযম্ ॥ 37 ॥
দাতুমর্হতি ধর্মাত্মা লোকপালো মহাযশাঃ ।
ঈদৃশস্য মমাক্ষয্যা মেকামভযদক্ষিণাম্ ॥ 38 ॥
অপাপোঽসি যদা পুত্র নিহতঃ পাপকর্মণা ।
তেন সত্যেন গচ্ছাঽঽশু যে লোকাশ্শস্ত্রযোধিনাম্ ॥ 39 ॥
যান্তি শূরা গতিং যাং চ সঙ্গ্রামেষ্বনিবর্তিনঃ ।
হতাস্ত্বভিমুখাঃ পুত্র গতিং তাং পরমাং ব্রজ ॥ 40 ॥
যাং গতিং সগরশ্শৈব্যো দিলীপো জনমেজযঃ ।
নহুষো দুন্দুমারশ্চ প্রাপ্তাস্তাং গচ্ছ পুত্রক ॥ 41 ॥
যা গতি স্সর্বসাধূনাং স্বাধ্যাযাত্তপসাচ যা ।
যা ভূমিদস্যাহিঽতাগ্নেরেকপত্নী ব্রতস্য চ ॥ 42 ॥
গোসহস্রপ্রদাতৃণাং যা যা গুরুভৃতামপি ।
দেহন্যাসকৃতাং যা চ তাং গতিং গচ্ছ পুত্রক ॥ 43 ॥
ন হি ত্বস্মিন্কুলে জাতো গচ্ছত্যকুশলাং গতিম্ ।
স তু যাস্যতি যেন ত্বং নিহতো মম বান্ধবঃ ॥ 44 ॥
এবং স কৃপণং তত্র পর্যদেবযতাসকৃত্ ।
ততোঽস্মৈ কর্তুমুদকং প্রবৃত্তস্সহভার্যযা ॥ 45 ॥
স তু দিব্যেন রূপেণ মুনিপুত্রস্স্বকর্মভিঃ ।
স্বর্গমধ্যারুহত্ক্ষিপ্রং শক্রেণ সহ ধর্মবিত্ ॥ 46 ॥
আবভাষে চ বৃদ্ধৌ তৌ সহ শক্রেণ তাপসঃ ।
আশ্বাস্যচ মুহূর্তং তু পিতরৌ বাক্যমব্রবীত্ ॥ 47 ॥
স্থানমস্মি মহত্প্রাপ্তো ভবতোঃ পরিচারণাত্ ।
ভবন্তাবপি চ ক্ষিপ্রং মম মূলমুপৈষ্যতঃ ॥ 48 ॥
এবমুক্ত্বা তু দিব্যেন বিমানেন বপুষ্মতা ।
আরুরোহ দিবং ক্ষিপ্রং মুনিপুত্রো জিতেন্দ্রিযঃ ॥ 49 ॥
স কৃত্বা তূদকং তূর্ণং তাপস স্সহ ভার্যযা ।
মামুবাচ মহাতেজাঃ কৃতাঞ্জলিমুপস্থিতম্ ॥ 50 ॥
অদ্যৈব জহিং মাং রাজন্মরণে নাস্তি মে ব্যথা ।
যচ্ছরেণৈকপুত্রং মাং ত্বমকর্ষীরপুত্রকম্ ॥ 51 ॥
ত্বযা তু যদবিজ্ঞানান্নিহতো মে সুতশ্শুচিঃ ।
তেন ত্বামভিশপ্স্যামি সুদুঃখমতিদারুণম্ ॥ 52 ॥
পুত্রব্যসনজং দুঃখং যদেতন্মম সাম্প্রতম্ ।
এবং ত্বং পুত্রশোকেন রাজন্কালং করিষ্যসি ॥ 53 ॥
অজ্ঞানাত্তু হতো যস্মাত্ক্ষত্রিযেণ ত্বযা মুনিঃ ।
তস্মাত্ত্বাং নাবিশত্যাশু ব্রহ্মহত্যা নরাধিপ ॥ 54 ॥
ত্বামপ্যেতাদৃশো ভাবঃ ক্ষিপ্রমেব গমিষ্যতি ।
জীবিতান্তকরো ঘোরো দাতারমিব দক্ষিণা ॥ 55 ॥
এবং শাপং মযি ন্যস্য বিলপ্য করুণং বহু ।
চিতামারোপ্য দেহং তন্মিথুনং স্বর্গমভ্যযাত্ ॥ 56 ॥
তদেতচ্ছিন্তযানেন স্মৃতং পাপং মযা স্বযম্ ।
তদা বাল্যাত্কৃতং দেবি শব্দবেধ্যনুশিক্ষিণা ॥ 57 ॥
তস্যাযং কর্মণো দেবি বিপাকস্সমুপস্থিতঃ ।
অপথ্যৈস্সহম্ভুক্তে ব্যাধিরন্নরসে যথা ॥ 58 ॥
তস্মান্মামাগতং ভদ্রে তস্যোদারস্য তদ্বচঃ ।
যদহং পুত্রশোকেন সন্ত্যক্ষ্যাম্যদ্য জীবিতম্ ॥ 59 ॥
চক্ষুভ্যাং ত্বাং ন পশ্যামি কৌসল্যে সাধু মাং স্ফৃশ ।
ইত্যুক্ত্বা স রুদংস্ত্রস্তো ভার্যামাহ চ ভূমিপঃ ॥ 60 ॥
এতন্মে সদৃশং দেবি যন্মযা রাঘবে কৃতম্ ।
সদৃশং তত্তু তস্যৈব যদনেন কৃতং মযি ॥ 61 ॥
দুর্বৃত্তমপি কঃ পুত্রং ত্যজেদ্ভুবি বিচক্ষণঃ ।
কশ্চ প্রব্রাজ্যমানো বা নাসূযেত্পিতরং সুতঃ ॥ 62 ॥
যদি মাং সংস্পৃশেদ্রামস্সকৃদদ্য লভেত বা ।
যমক্ষযমনুপ্রাপ্তা দ্রক্ষ্যন্তি ন হি মানবাঃ ॥ 63 ॥
চক্ষুষা ত্বাং ন পশ্যামি স্মৃতির্মম বিলুপ্যতে ।
দূতা বৈবস্বতস্যৈতে কৌসল্যে ত্বরযন্তি মাম্ ॥ 64 ॥
অতস্তু কিং দুঃখতরং যদহং জীবিতক্ষযে ।
ন হি পশ্যামি ধর্মজ্ঞং রামং সত্যপরাক্রমম্ ॥ 65 ॥
তস্যাদর্শনজশ্শোকস্সুতস্যাপ্রতিকর্মণঃ ।
উচ্ছোষযতি মে প্রাণান্বারিস্তোকমিবাতপঃ ॥ 66 ॥
ন তে মনুষ্যা দেবাস্তে যে চারুশুভকুণ্ডলম্ ।
মুখং দ্রক্ষ্যন্তি রামস্য বর্ষে পঞ্চদশে পুনঃ ॥ 67 ॥
পদ্মপত্রেক্ষণং সুভ্রু সুদংষ্ট্রং চারুনাসিকম্ ।
ধন্যা দ্রক্ষ্যন্তি রামস্য তারাধিপনিভং মুখম্ ॥ 68 ॥
সদৃশং শারদস্যেন্দোঃ পুল্লস্য কমলস্য চ ।
সুগন্ধি মম নাথস্য ধন্যা দ্রক্ষ্যন্তি তন্মুখম্ ॥ 69 ॥
নিবৃত্তবনবাসং তমযোধ্যাং পুনরাগতম্ ।
দ্রক্ষ্যন্তি সুখিনো রামং শুক্রং মার্গগতং যথা ॥ 70 ॥
কৌসল্যে চিত্তমোহেন হৃদযং সীদতীব মে ।
বেদযে ন চ সংযুক্তান্ শব্দস্পর্শরসানহম্ ॥ 71 ॥
চিত্তনাশাদ্বিপদ্যন্তে সর্বাণ্যেন্দ্রিযাণি মে ।
ক্ষীণস্নেহস্য দীপস্য সংসক্তা রশ্মযো যথা ॥ 72 ॥
অযমাত্মভবশ্শোকো মামনাথমচেতনম্ ।
সংসাদযতি বেগেন যথা কূলং নদীরযঃ ॥ 73 ॥
হা রাঘব মহাবাহো হা মমাঽযাসনাশন ।
হা পিতৃপ্রিয মে নাথ হাঽদ্য ক্বাসি গতস্সুত ॥ 74 ॥
হা কৌসল্যে নশিষ্যামি হা সুমিত্রে তপস্বিনি ।
হা নৃশংসে মমামিত্রে কৈকেযি কুলপাংসনি ॥ 75 ॥
ইতি রামস্য মাতুশ্চ সুমিত্রাযাশ্চ সন্নিধৌ ।
রাজা দশরথ শ্শোচঞ্জীবিতান্তমুপাগমত্ ॥ 76 ॥
যদা তু দীনং কথযন্নরাধিপঃ প্রিযস্য পুত্ত্রস্য বিবাসনাতুরঃ ।
গতেঽর্ধরাত্রে ভৃশদুঃখপীডিতস্তদা জহৌ প্রাণমুদারদর্শনঃ ॥ 77 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে অযোধ্যাকাণ্ডে চতুঃষষ্টিতমস্সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha catuḥṣaṣṭitamassargaḥ |
vadhamapratirūpaṃ tu maharṣestasya rāghavaḥ |
vilapanneva dharmātmā kausalyāṃ punarabravīt || 1 ||
tadajñānānmahatpāpaṃ kṛtvāhaṃ saṅkulendriyaḥ |
ekastvacintayaṃ budhyā kathaṃ nu sukṛtaṃ bhavet || 2 ||
tatastaṃ ghaṭamādāya pūrṇaṃ paramavāriṇā |
āśramaṃ tamahaṃ prāpya yathā'khyātapathaṃ gataḥ || 3 ||
tatrāhaṃ durbalāvandhau vṛddhāvapariṇāyakau |
apaśyaṃ tasya pitarau lūnapakṣāviva dvijau || 4 ||
tannimittābhirāsīnau kathābhirapariśramau |
tāmāśāṃ matkṛte hīnāvudāsīnāvanāthavat || 5 ||
śokopahatacittaśca bhayasantrastacetanaḥ |
taccā'śramapadaṃ gatvā bhūyaśśokamahaṃ gataḥ || 6 ||
padaśabdaṃ tu me śrutvā munirvākyamabhāṣata |
kiṃ cirāyasi me putra pānīyaṃ kṣipramānaya || 7 ||
yannimittamidaṃ tāta salile krīḍitaṃ tvayā |
utkaṇṭhitā te māteyaṃ praviśa kṣipramāśramam || 8 ||
yadvyalīkaṃ kṛtaṃ putra mātrā te yadi vā mayā |
na tanmanasi kartavyaṃ tvayā tāta tapasvinā || 9 ||
tvaṃ gatistvagatīnāṃ cakṣustvaṃ hīnacakṣuṣām |
samāsaktāstvayi prāṇāḥ kiṃ tvaṃ no nābhibhāṣase || 10 ||
munimavyaktayā vācā tamahaṃ sajjamānayā |
hīnavyañjanayā prekṣya bhītacitta ivābruvam || 11 ||
manasaḥ karma ceṣṭābhirabhisaṃstabhya vāgbalam |
ācacakṣe tvahaṃ tasmai putravyasanajaṃ bhayam || 12 ||
kṣatriyo'haṃ daśaratho nāhaṃ putro mahātmanaḥ |
sajjanāvamataṃ duḥkhamidaṃ prāptaṃ svakarmajam || 13 ||
bhagavaṃścāpahasto'haṃ sarayūtīramāgataḥ |
jighāṃsuśśvāpadaṃ kañcinnipāne cā'gataṃ gajam || 14 ||
tataśśruto mayā śabdo jale kumbhasya pūryataḥ |
dvipo'yamiti matvā'yaṃ bāṇenābhihato mayā || 15 ||
gatvā nadyāstata stīramapaśyamiṣuṇā hṛdi |
vinirbhinnaṃ gataprāṇaṃ śayānaṃ bhuvi tāpasam || 16 ||
bhagavacchaśabdamālakṣya mayā gajajighāṃsunā |
visṛpṭo'mbhasi nārācastena te nihatassutaḥ || 17 ||
tatastasyaiva vacanādupetya paritapyataḥ |
sa mayā sahasā bāṇa udhṛto marmatastadā || 18 ||
sa codhṛtena bāṇena tatraiva svargamāsthitaḥ |
bhavantau pitarau śocannandhāviti vilapya ca || 19 ||
ajñānādbhavataḥ putra ssahasā'bhihato mayā |
śeṣamevaṃ gate yatsyāttatprasīdatu me muniḥ || 20 ||
sa taccrutvā vacaḥ krūraṃ mayoktamaghaśaṃsinā |
nāśakattīvramāyāsamakartuṃ bhagavānṛṣiḥ || 21 ||
sa bāṣpapūrṇavadano niśśvasanśokakarśitaḥ |
māmuvāca mahātejāḥ kṛtāñjalimupasthitam || 22 ||
yadyetadaśubhaṃ karma na tvaṃ me kathayessvayam |
phalenmūrdhā sma te rājan sadya śśatasahasradhā || 23 ||
kṣatriyeṇa vadho rājan vānaprasthe viśeṣataḥ |
jñānapūrvaṃ kṛta ssthānāccyāvayedapi vajriṇam || 24 ||
saptadhā tu phalenmūrdhā munau tapasi tiṣṭhati |
jñānādvisṛjataśśastraṃ tādṛśe brahmāvādini || 25 ||
ajñānāddhikṛtaṃ yasmādidaṃ tenaiva javasi |
api hyadya kulaṃ na syādikṣvākūṇāṃ kuto bhavān || 26 ||
naya nau nṛpa taṃ deśamiti māṃ cābhyabhāṣata |
adya taṃ draṣṭumicchāvaḥ putraṃ paścimadarśanam || 27 ||
rudhireṇāvasiktāṅgaṃ prakīrṇājinavāsasam |
śayānaṃ bhuvi nissañjñaṃ dharma rājavaśaṃ gatam || 28 ||
athāhamekastaṃ deśaṃ nītvā tau bhṛśaduḥkhitau |
asparśayamahaṃ putraṃ taṃ muniṃ saha bhāryayā || 29 ||
nābhivādayase mādya na ca mā'mabhibhāṣase |
kiṃ nu śeṣe tu bhūmau tvaṃ vatsa kiṃ kupito hyasi || 30 ||
na tvahaṃ te priyaṃ putra mātaraṃ paśya dhārmika |
kiṃ nu nāliṅgase putra sukumāra vaco vada || 31 ||
kasya vā¶rātre'haṃ śroṣyāmi hṛdayaṅgamam |
adhīyānasya madhuraṃ śāstraṃ vānyadviśeṣataḥ || 32 ||
ko māṃ sandyāmupāsyaiva snātvā hutahutāśanaḥ |
ślāghayiṣyatyupāsīnaḥ putra śokabhayārditam || 33 ||
kandamūlaphalaṃ hṛtvā ko māṃ priyamivātithim |
bhojayiṣyatyakarmaṇyamapragrahamanāyakam || 34 ||
imāmandhāṃ ca vṛddhāṃ ca mātaraṃ te tapasvinīm |
kathaṃ vatsa bhariṣyāmi kṛpaṇāṃ putragardhinīm || 35 ||
tiṣṭha māṃ māgamaḥ putra yamasya sadanaṃ prati |
śvo mayā saha gantāsi jananyā ca samedhitaḥ || 36 ||
tato vaivasvataṃ dṛṣṭvā taṃ pravakṣyāmi bhāratīm |
kṣamatāṃ dharmarājo me bibhṛyātpitarāvayam || 37 ||
dātumarhati dharmātmā lokapālo mahāyaśāḥ |
īdṛśasya mamākṣayyā mekāmabhayadakṣiṇām || 38 ||
apāpo'si yadā putra nihataḥ pāpakarmaṇā |
tena satyena gacchā''śu ye lokāśśastrayodhinām || 39 ||
yānti śūrā gatiṃ yāṃ ca saṅgrāmeṣvanivartinaḥ |
hatāstvabhimukhāḥ putra gatiṃ tāṃ paramāṃ vraja || 40 ||
yāṃ gatiṃ sagaraśśaibyo dilīpo janamejayaḥ |
nahuṣo dundumāraśca prāptāstāṃ gaccha putraka || 41 ||
yā gati ssarvasādhūnāṃ svādhyāyāttapasāca yā |
yā bhūmidasyāhi'tāgnerekapatnī vratasya ca || 42 ||
gosahasrapradātṛṇāṃ yā yā gurubhṛtāmapi |
dehanyāsakṛtāṃ yā ca tāṃ gatiṃ gaccha putraka || 43 ||
na hi tvasminkule jāto gacchatyakuśalāṃ gatim |
sa tu yāsyati yena tvaṃ nihato mama bāndhavaḥ || 44 ||
evaṃ sa kṛpaṇaṃ tatra paryadevayatāsakṛt |
tato'smai kartumudakaṃ pravṛttassahabhāryayā || 45 ||
sa tu divyena rūpeṇa muniputrassvakarmabhiḥ |
svargamadhyāruhatkṣipraṃ śakreṇa saha dharmavit || 46 ||
ābabhāṣe ca vṛddhau tau saha śakreṇa tāpasaḥ |
āśvāsyaca muhūrtaṃ tu pitarau vākyamabravīt || 47 ||
sthānamasmi mahatprāpto bhavatoḥ paricāraṇāt |
bhavantāvapi ca kṣipraṃ mama mūlamupaiṣyataḥ || 48 ||
evamuktvā tu divyena vimānena vapuṣmatā |
āruroha divaṃ kṣipraṃ muniputro jitendriyaḥ || 49 ||
sa kṛtvā tūdakaṃ tūrṇaṃ tāpasa ssaha bhāryayā |
māmuvāca mahātejāḥ kṛtāñjalimupasthitam || 50 ||
adyaiva jahiṃ māṃ rājanmaraṇe nāsti me vyathā |
yacchareṇaikaputraṃ māṃ tvamakarṣīraputrakam || 51 ||
tvayā tu yadavijñānānnihato me sutaśśuciḥ |
tena tvāmabhiśapsyāmi suduḥkhamatidāruṇam || 52 ||
putravyasanajaṃ duḥkhaṃ yadetanmama sāmpratam |
evaṃ tvaṃ putraśokena rājankālaṃ kariṣyasi || 53 ||
ajñānāttu hato yasmātkṣatriyeṇa tvayā muniḥ |
tasmāttvāṃ nāviśatyāśu brahmahatyā narādhipa || 54 ||
tvāmapyetādṛśo bhāvaḥ kṣiprameva gamiṣyati |
jīvitāntakaro ghoro dātāramiva dakṣiṇā || 55 ||
evaṃ śāpaṃ mayi nyasya vilapya karuṇaṃ bahu |
citāmāropya dehaṃ tanmithunaṃ svargamabhyayāt || 56 ||
tadetacchintayānena smṛtaṃ pāpaṃ mayā svayam |
tadā bālyātkṛtaṃ devi śabdavedhyanuśikṣiṇā || 57 ||
tasyāyaṃ karmaṇo devi vipākassamupasthitaḥ |
apathyaissahambhukte vyādhirannarase yathā || 58 ||
tasmānmāmāgataṃ bhadre tasyodārasya tadvacaḥ |
yadahaṃ putraśokena santyakṣyāmyadya jīvitam || 59 ||
cakṣubhyāṃ tvāṃ na paśyāmi kausalye sādhu māṃ sphṛśa |
ityuktvā sa rudaṃstrasto bhāryāmāha ca bhūmipaḥ || 60 ||
etanme sadṛśaṃ devi yanmayā rāghave kṛtam |
sadṛśaṃ tattu tasyaiva yadanena kṛtaṃ mayi || 61 ||
durvṛttamapi kaḥ putraṃ tyajedbhuvi vicakṣaṇaḥ |
kaśca pravrājyamāno vā nāsūyetpitaraṃ sutaḥ || 62 ||
yadi māṃ saṃspṛśedrāmassakṛdadya labheta vā |
yamakṣayamanuprāptā drakṣyanti na hi mānavāḥ || 63 ||
cakṣuṣā tvāṃ na paśyāmi smṛtirmama vilupyate |
dūtā vaivasvatasyaite kausalye tvarayanti mām || 64 ||
atastu kiṃ duḥkhataraṃ yadahaṃ jīvitakṣaye |
na hi paśyāmi dharmajñaṃ rāmaṃ satyaparākramam || 65 ||
tasyādarśanajaśśokassutasyāpratikarmaṇaḥ |
ucchoṣayati me prāṇānvāristokamivātapaḥ || 66 ||
na te manuṣyā devāste ye cāruśubhakuṇḍalam |
mukhaṃ drakṣyanti rāmasya varṣe pañcadaśe punaḥ || 67 ||
padmapatrekṣaṇaṃ subhru sudaṃṣṭraṃ cārunāsikam |
dhanyā drakṣyanti rāmasya tārādhipanibhaṃ mukham || 68 ||
sadṛśaṃ śāradasyendoḥ pullasya kamalasya ca |
sugandhi mama nāthasya dhanyā drakṣyanti tanmukham || 69 ||
nivṛttavanavāsaṃ tamayodhyāṃ punarāgatam |
drakṣyanti sukhino rāmaṃ śukraṃ mārgagataṃ yathā || 70 ||
kausalye cittamohena hṛdayaṃ sīdatīva me |
vedaye na ca saṃyuktān śabdasparśarasānaham || 71 ||
cittanāśādvipadyante sarvāṇyendriyāṇi me |
kṣīṇasnehasya dīpasya saṃsaktā raśmayo yathā || 72 ||
ayamātmabhavaśśoko māmanāthamacetanam |
saṃsādayati vegena yathā kūlaṃ nadīrayaḥ || 73 ||
hā rāghava mahābāho hā mamā'yāsanāśana |
hā pitṛpriya me nātha hā'dya kvāsi gatassuta || 74 ||
hā kausalye naśiṣyāmi hā sumitre tapasvini |
hā nṛśaṃse mamāmitre kaikeyi kulapāṃsani || 75 ||
iti rāmasya mātuśca sumitrāyāśca sannidhau |
rājā daśaratha śśocañjīvitāntamupāgamat || 76 ||
yadā tu dīnaṃ kathayannarādhipaḥ priyasya puttrasya vivāsanāturaḥ |
gate'rdharātre bhṛśaduḥkhapīḍitastadā jahau prāṇamudāradarśanaḥ || 77 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catuḥṣaṣṭitamassargaḥ ||