📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" 2 A dialog opens 3 Choose "Save as PDF" as printer 4 Click Save
2.103 অযোধ্যাকাণ্ড - ত্র্যধিকশততম সর্গঃ
2.103 Ayodhyakanda - Tryadhikashatatama Sargah
Valmiki Bengali
শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে অযোধ্যাকাণ্ডম্ ।
অথ ত্র্যধিকশততমস্সর্গঃ ।
বসিষ্ঠঃ পুরতঃ কৃত্বা দারান্দশরথস্য চ ।
অভিচক্রাম তং দেশং রামদর্শনতর্ষিতঃ ॥ 1 ॥
রাজপত্ন্যশ্চ গচ্ছন্ত্যো মন্দং মন্দাকিনীং প্রতি ।
দদৃশু স্তত্র তত্ তীর্থং রামলক্ষ্মণসেবিতম্ ॥ 2 ॥
কৌসল্যা বাষ্পপূর্ণেন মুখেন পরিশুষ্যতা ।
সুমিত্রামব্রবীদ্দীনা যাশ্চান্যা রাজযোষিতঃ ॥ 3 ॥
ইদং তেষামনাথানাং ক্লিষ্টমক্লিষ্টকর্মণাম্ ।
বনে প্রাক্কলনং তীর্থং যে তে নির্বিষযীকৃতাঃ ॥ 4 ॥
ইত স্সুমিত্রে পুত্রস্তে সদা জলমতন্দ্রিতঃ ।
স্বযং হরতি সৌমিত্রির্মম পুত্রস্য কারণাত্ ॥ 5 ॥
জঘন্যমপি তে পুত্রঃ কৃতবান্ ন তু গর্হিতঃ ।
ভ্রাতুর্যদর্থরহিতং সর্বং তদ্ গর্হিতংং গুণৈঃ ॥ 6 ॥
অদ্যাযমপি তে পুত্রঃ ক্লেশানামতথোচিতঃ ।
নীচানর্থ সমাচারং সজ্জং কর্ম প্রমুঞ্চতু ॥ 7 ॥
দক্ষিণাগ্রেষু দর্ভেষু সা দদর্শ মহীতলে ।
পিতুরিঙ্গুদিপিণ্যাকং ন্যস্তমাযতলোচনা ॥ 8 ॥
তং ভূমৌ পিতুরার্তেন ন্যস্তং রামেণ বীক্ষ্য সা ।
উবাচ দেবী কৌসল্যা সর্বা দশরথস্ত্রিযঃ ॥ 9 ॥
ইদমিক্ষ্বাকুনাথস্য রাঘবস্য মহাত্মনঃ ।
রাঘবেণ পিতুর্দত্তং পশ্যতৈতদ্যথাবিধি ॥ 10 ॥
তস্য দেবসমানস্য পার্থিবস্য মহাত্মনঃ ।
নৈতদৌপযিকং মন্যে ভুক্তভোগস্য ভোজনম্ ॥ 11 ॥
চতুরন্তাং মহীং ভুক্ত্বা মহেন্দ্রসদৃশো বিভুঃ ।
কথমিঙ্গুদিপিণ্যাকং স ভুক্তে বসুধাধিপঃ ॥ 12 ॥
অতো দুঃখতরং লোকে ন কিঞ্চিত্প্রতিভাতি মা ।
যত্র রামঃ পিতুর্দদ্যাদিঙ্গুদিক্ষোদমৃদ্ধিমান্ ॥ 13 ॥
রামেণেঙ্গুদিপিণ্যাকং পিতুর্দত্তং সমীক্ষ্য মে ।
কথং দুঃখেন হৃদযং ন স্ফোটতি সহস্রধা ॥ 14 ॥
শ্রুতিস্তু খল্বিযং সত্যা লৌকিকী প্রতিভাতি মা ।
যদন্নঃ পুরুষো ভবতি তদন্নাস্তস্য দেবতাঃ ॥ 15 ॥
এবমার্তাং সপত্ন্যস্তা জগ্মুরাশ্বাস্য তাং তদা ।
দদৃশুশ্চাশ্রমে রামং স্বর্গচ্যুতমিবামরম্ ॥ 16 ॥
সর্বভোগৈঃ পরিত্যক্তং রামং সম্প্রেক্ষ্য মাতরঃ ।
আর্তা মুমুচুরশ্রূণি সস্বরং শোককর্শিতাঃ ॥ 17 ॥
তাসাং রামস্সমুত্থায জগ্রাহ চরণান্ শুভান্ ।
মাত্রূণাং মনুজব্যাঘ্রস্সর্বাসাং সত্যসঙ্গরঃ ॥ 18 ॥
তাঃ পাণিভি স্সুখস্পর্শৈর্মৃদ্বঙ্গুলিতলৈ শ্শুভৈঃ ।
প্রমমার্জূ রজঃ পৃষ্ঠাদ্রামস্যাযতলোচনাঃ ॥ 19 ॥
সৌমিত্রিরপি তা স্সর্বা মাতৃস্সম্প্রেক্ষ্য দুঃখিতঃ ।
অভ্যবাদযতাসক্তং শনৈ রামাদনন্তরম্ ॥ 20 ॥
যথা রামে তথা তস্মিন্সর্বা ববৃতিরে স্ত্রিযঃ ।
বৃত্তিং দশরথাজ্জাতে লক্ষ্মণে শুভলক্ষণে ॥ 21 ॥
সীতাঽপি চরণাংস্তাসামুপসঙ্গৃহ্য দুঃখিতা ।
শ্বশ্রূণামশ্রুপূর্ণাক্ষী সা বভূবাগ্রতঃ স্থিতা ॥ 22 ॥
তাং পরিষ্বজ্য দুঃখার্তাং মাতা দুহিতরং যথা ।
বনবাসকৃশাং দীনাং কৌসল্যা বাক্যমব্রবীত্ ॥ 23 ॥
বিদেহরাজস্য সুতা স্নুষা দশরথস্য চ ।
রামপত্নী কথং দুঃখং সম্প্রাপ্তা নির্জনে বনে ॥ 24 ॥
পদ্মমাতপসন্তপ্তং পরিক্লিষ্টমিবোত্পলম্ ।
কাঞ্চনং রজসা ধ্বস্তং ক্লিষ্টং চন্দ্রমিবাম্বুদৈঃ ॥ 25 ॥
মুখং তে প্রেক্ষ্য মাং শোকো দহত্যগ্নিরিবাঽশ্রযম্ ।
ভৃশং মনসি বৈদেহি ব্যসনারণিসম্ভবঃ ॥ 26 ॥
ব্রুবন্ত্যামেবমার্তাযাং জনন্যাং ভরতাগ্রজঃ ।
পাদাবাসাদ্য জগ্রাহ বসিষ্ঠস্য চ রাঘবঃ ॥ 27 ॥
পুরোহিতস্যাগ্নিসমস্য বৈ তদা বৃহস্পতেরিন্দ্রমিবামরাধিপঃ ।
প্রগৃহ্য পাদৌ সুসমৃদ্ধতেজসস্সহৈব তেনোপবিবেশ রাঘবঃ ॥ 28 ॥
ততো জঘন্যং সহিতৈ স্সমন্ত্রিভিঃ পুরপ্রধানৈশ্চ সহৈব সৈনিকৈঃ ।
জনেন ধর্মজ্ঞতমেন ধর্মবানুপোপবিষ্টো ভরত স্তদাঽগ্রজম্ ॥ 29 ॥
উপোপবিষ্ট স্তু তদা স বীর্যবাংস্তপস্বিবেষেণ সমীক্ষ্য রাঘবম্ ।
শ্রিযা জ্বলন্তং ভরতঃ কৃতাঞ্জলির্যথা মহেন্দ্রঃ প্রযতঃ প্রজাপতিম্ ॥ 30 ॥
কিমেষ বাক্যং ভরতোঽদ্য রাঘবং প্রণম্য সত্কৃত্য চ সাধু বক্ষ্যতি ।
ইতীব তস্যার্যজনস্য তত্ত্বতো বভূব কৌতূহলমুত্তমং তদা ॥ 31 ॥
স রাঘব স্সত্যধৃতি শ্চ লক্ষ্মণো মহানুভাবো ভরত শ্চ ধার্মিকঃ ।
বৃতাঃ সুহৃদ্ভি শ্চ বিরেজুরধ্বরে যথা সদস্যৈ স্সহিতাস্ত্রযোঽগ্নযঃ ॥ 32 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে অযোধ্যাকাণ্ডে ত্র্যধিকশততমস্সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha tryadhikaśatatamassargaḥ |
vasiṣṭhaḥ purataḥ kṛtvā dārāndaśarathasya ca |
abhicakrāma taṃ deśaṃ rāmadarśanatarṣitaḥ || 1 ||
rājapatnyaśca gacchantyo mandaṃ mandākinīṃ prati |
dadṛśu statra tat tīrthaṃ rāmalakṣmaṇasevitam || 2 ||
kausalyā bāṣpapūrṇena mukhena pariśuṣyatā |
sumitrāmabravīddīnā yāścānyā rājayoṣitaḥ || 3 ||
idaṃ teṣāmanāthānāṃ kliṣṭamakliṣṭakarmaṇām |
vane prākkalanaṃ tīrthaṃ ye te nirviṣayīkṛtāḥ || 4 ||
ita ssumitre putraste sadā jalamatandritaḥ |
svayaṃ harati saumitrirmama putrasya kāraṇāt || 5 ||
jaghanyamapi te putraḥ kṛtavān na tu garhitaḥ |
bhrāturyadartharahitaṃ sarvaṃ tad garhitaṃṃ guṇaiḥ || 6 ||
adyāyamapi te putraḥ kleśānāmatathocitaḥ |
nīcānartha samācāraṃ sajjaṃ karma pramuñcatu || 7 ||
dakṣiṇāgreṣu darbheṣu sā dadarśa mahītale |
pituriṅgudipiṇyākaṃ nyastamāyatalocanā || 8 ||
taṃ bhūmau piturārtena nyastaṃ rāmeṇa vīkṣya sā |
uvāca devī kausalyā sarvā daśarathastriyaḥ || 9 ||
idamikṣvākunāthasya rāghavasya mahātmanaḥ |
rāghaveṇa piturdattaṃ paśyataitadyathāvidhi || 10 ||
tasya devasamānasya pārthivasya mahātmanaḥ |
naitadaupayikaṃ manye bhuktabhogasya bhojanam || 11 ||
caturantāṃ mahīṃ bhuktvā mahendrasadṛśo vibhuḥ |
kathamiṅgudipiṇyākaṃ sa bhukte vasudhādhipaḥ || 12 ||
ato duḥkhataraṃ loke na kiñcitpratibhāti mā |
yatra rāmaḥ piturdadyādiṅgudikṣodamṛddhimān || 13 ||
rāmeṇeṅgudipiṇyākaṃ piturdattaṃ samīkṣya me |
kathaṃ duḥkhena hṛdayaṃ na sphoṭati sahasradhā || 14 ||
śrutistu khalviyaṃ satyā laukikī pratibhāti mā |
yadannaḥ puruṣo bhavati tadannāstasya devatāḥ || 15 ||
evamārtāṃ sapatnyastā jagmurāśvāsya tāṃ tadā |
dadṛśuścāśrame rāmaṃ svargacyutamivāmaram || 16 ||
sarvabhogaiḥ parityaktaṃ rāmaṃ samprekṣya mātaraḥ |
ārtā mumucuraśrūṇi sasvaraṃ śokakarśitāḥ || 17 ||
tāsāṃ rāmassamutthāya jagrāha caraṇān śubhān |
mātrūṇāṃ manujavyāghrassarvāsāṃ satyasaṅgaraḥ || 18 ||
tāḥ pāṇibhi ssukhasparśairmṛdvaṅgulitalai śśubhaiḥ |
pramamārjū rajaḥ pṛṣṭhādrāmasyāyatalocanāḥ || 19 ||
saumitrirapi tā ssarvā mātṛssamprekṣya duḥkhitaḥ |
abhyavādayatāsaktaṃ śanai rāmādanantaram || 20 ||
yathā rāme tathā tasminsarvā vavṛtire striyaḥ |
vṛttiṃ daśarathājjāte lakṣmaṇe śubhalakṣaṇe || 21 ||
sītā'pi caraṇāṃstāsāmupasaṅgṛhya duḥkhitā |
śvaśrūṇāmaśrupūrṇākṣī sā babhūvāgrataḥ sthitā || 22 ||
tāṃ pariṣvajya duḥkhārtāṃ mātā duhitaraṃ yathā |
vanavāsakṛśāṃ dīnāṃ kausalyā vākyamabravīt || 23 ||
videharājasya sutā snuṣā daśarathasya ca |
rāmapatnī kathaṃ duḥkhaṃ samprāptā nirjane vane || 24 ||
padmamātapasantaptaṃ parikliṣṭamivotpalam |
kāñcanaṃ rajasā dhvastaṃ kliṣṭaṃ candramivāmbudaiḥ || 25 ||
mukhaṃ te prekṣya māṃ śoko dahatyagnirivā'śrayam |
bhṛśaṃ manasi vaidehi vyasanāraṇisambhavaḥ || 26 ||
bruvantyāmevamārtāyāṃ jananyāṃ bharatāgrajaḥ |
pādāvāsādya jagrāha vasiṣṭhasya ca rāghavaḥ || 27 ||
purohitasyāgnisamasya vai tadā bṛhaspaterindramivāmarādhipaḥ |
pragṛhya pādau susamṛddhatejasassahaiva tenopaviveśa rāghavaḥ || 28 ||
tato jaghanyaṃ sahitai ssamantribhiḥ purapradhānaiśca sahaiva sainikaiḥ |
janena dharmajñatamena dharmavānupopaviṣṭo bharata stadā'grajam || 29 ||
upopaviṣṭa stu tadā sa vīryavāṃstapasviveṣeṇa samīkṣya rāghavam |
śriyā jvalantaṃ bharataḥ kṛtāñjaliryathā mahendraḥ prayataḥ prajāpatim || 30 ||
kimeṣa vākyaṃ bharato'dya rāghavaṃ praṇamya satkṛtya ca sādhu vakṣyati |
itīva tasyāryajanasya tattvato babhūva kautūhalamuttamaṃ tadā || 31 ||
sa rāghava ssatyadhṛti śca lakṣmaṇo mahānubhāvo bharata śca dhārmikaḥ |
vṛtāḥ suhṛdbhi śca virejuradhvare yathā sadasyai ssahitāstrayo'gnayaḥ || 32 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe tryadhikaśatatamassargaḥ ||