📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" 2 A dialog opens 3 Choose "Save as PDF" as printer 4 Click Save
চাণক্য নীতি - দ্বাদশোঽধ্যাযঃ
Chanakya Niti - Dvadasho'dhyayah
Bengali
সানন্দং সদনং সুতাস্তু সুধিযঃ কান্তা প্রিযালাপিনী
ইচ্ছাপূর্তিধনং স্বযোষিতি রতিঃ স্বাজ্ঞাপরাঃ সেবকাঃ ।
আতিথ্যং শিবপূজনং প্রতিদিনং মিষ্টান্নপানং গৃহে
সাধোঃ সঙ্গমুপাসতে চ সততং ধন্যো গৃহস্থাশ্রমঃ ॥ 01 ॥
আর্তেষু বিপ্রেষু দযান্বিতশ্চ
যচ্ছ্রদ্ধযা স্বল্পমুপৈতি দানম্ ।
অনন্তপারমুপৈতি রাজন্
যদ্দীযতে তন্ন লভেদ্দ্বিজেভ্যঃ ॥ 02 ॥
দাক্ষিণ্যং স্বজনে দযা পরজনে শাঠ্যং সদা দুর্জনে
প্রীতিঃ সাধুজনে স্মযঃ খলজনে বিদ্বজ্জনে চার্জবম্ ।
শৌর্যং শত্রুজনে ক্ষমা গুরুজনে নারীজনে ধূর্ততা
ইত্থং যে পুরুষা কলাসু কুশলাস্তেষ্বেব লোকস্থিতিঃ ॥ 03 ॥
হস্তৌ দানবিবর্জিতৌ শ্রুতিপুটৌ সারস্বতদ্রোহিণৌ
নেত্রে সাধুবিলোকনেন রহিতে পাদৌ ন তীর্থং গতৌ ।
অন্যাযার্জিতবিত্তপূর্ণমুদরং গর্বেণ তুঙ্গং শিরো
রে রে জম্বুক মুঞ্চ মুঞ্চ সহসা নীচং সুনিন্দ্যং বপুঃ ॥ 04 ॥
যেষাং শ্রীমদ্যশোদাসুতপদকমলে নাস্তি ভক্তির্নরাণাং
যেষামাভীরকন্যাপ্রিযগুণকথনে নানুরক্তা রসজ্ঞা ।
যেষাং শ্রীকৃষ্ণলীলাললিতরসকথাসাদরৌ নৈব কর্ণৌ
ধিক্ তান্ ধিক্ তান্ ধিগেতান্ কথযতি সততং কীর্তনস্থো মৃদঙ্গঃ ॥ 05 ॥
পত্রং নৈব যদা করীলবিটপে দোষো বসন্তস্য কিং
নোলূকোঽপ্যবলোকতে যদি দিবা সূর্যস্য কিং দূষণম্ ।
বর্ষা নৈব পতন্তি চাতকমুখে মেঘস্য কিং দূষণং
যত্পূর্বং বিধিনা ললাটলিখিতং তন্মার্জিতুং কঃ ক্ষমঃ ॥ 06 ॥
সত্সঙ্গাদ্ভবতি হি সাধুনা খলানাং
সাধূনাং ন হি খলসঙ্গতঃ খলত্বম্ ।
আমোদং কুসুমভবং মৃদেব ধত্তে
মৃদ্গন্ধং নহি কুসুমানি ধারযন্তি ॥ 07 ॥
সাধূনাং দর্শনং পুণ্যং তীর্থভূতা হি সাধবঃ ।
কালেন ফলতে তীর্থং সদ্যঃ সাধুসমাগমঃ ॥ 08 ॥
বিপ্রাস্মিন্নগরে মহান্কথয কস্তালদ্রুমাণাং গণঃ
কো দাতা রজকো দদাতি বসনং প্রাতর্গৃহীত্বা নিশি ।
কো দক্ষঃ পরবিত্তদারহরণে সর্বোঽপি দক্ষো জনঃ
কস্মাজ্জীবসি হে সখে বিষকৃমিন্যাযেন জীবাম্যহম্ ॥ 09 ॥
ন বিপ্রপাদোদককর্দমাণি
ন বেদশাস্ত্রধ্বনিগর্জিতানি ।
স্বাহাস্বধাকারবিবর্জিতানি
শ্মশানতুল্যানি গৃহাণি তানি ॥ 10 ॥
সত্যং মাতা পিতা জ্ঞানং ধর্মো ভ্রাতা দযা সখা ।
শান্তিঃ পত্নী ক্ষমা পুত্রঃ ষডেতে মম বান্ধবাঃ ॥ 11 ॥
অনিত্যানি শরীরাণি বিভবো নৈব শাশ্বতঃ ।
নিত্যং সন্নিহিতো মৃত্যুঃ কর্তব্যো ধর্মসঙ্গ্রহঃ ॥ 12 ॥
নিমন্ত্রোত্সবা বিপ্রা গাবো নবতৃণোত্সবাঃ ।
পত্যুত্সাহযুতা ভার্যা অহং কৃষ্ণচরণোত্সবঃ ॥ 13 ॥
মাতৃবত্পরদারেষু পরদ্রব্যেষু লোষ্ট্রবত্ ।
আত্মবত্সর্বভূতেষু যঃ পশ্যতি স পণ্ডিতঃ ॥ 14 ॥
ধর্মে তত্পরতা মুখে মধুরতা দানে সমুত্সাহতা
মিত্রেঽবঞ্চকতা গুরৌ বিনযতা চিত্তেঽতিমভীরতা ।
আচারে শুচিতা গুণে রসিকতা শাস্ত্রেষু বিজ্ঞানতা
রূপে সুন্দরতা শিবে ভজনতা ত্বয্যস্তি ভো রাঘব ॥ 15 ॥
কাষ্ঠং কল্পতরুঃ সুমেরুচলশ্চিন্তামণিঃ প্রস্তরঃ
সূর্যাস্তীব্রকরঃ শশী ক্ষযকরঃ ক্ষারো হি বারাং নিধিঃ ।
কামো নষ্টতনুর্বলির্দিতিসুতো নিত্যং পশুঃ কামগৌ-
র্নৈতাংস্তে তুলযামি ভো রঘুপতে কস্যোপমা দীযতে ॥ 16 ॥
বিদ্যা মিত্রং প্রবাসে চ ভার্যা মিত্রং গৃহেষু চ ।
ব্যাধিতস্যৌষধং মিত্রং ধর্মো মিত্রং মৃতস্য চ ॥ 17 ॥
বিনযং রাজপুত্রেভ্যঃ পণ্ডিতেভ্যঃ সুভাষিতম্ ।
অনৃতং দ্যূতকারেভ্যঃ স্ত্রীভ্যঃ শিক্ষেত কৈতবম্ ॥ 18 ॥
অনালোক্য ব্যযং কর্তা অনাথঃ কলহপ্রিযঃ ।
আতুরঃ সর্বক্ষেত্রেষু নরঃ শীঘ্রং বিনশ্যতি ॥ 19 ॥
নাহারং চিন্তযেত্প্রাজ্ঞো ধর্মমেকং হি চিন্তযেত্ ।
আহারো হি মনুষ্যাণাং জন্মনা সহ জাযতে ॥ 20 ॥
ধনধান্যপ্রযোগেষু বিদ্যাসঙ্গ্রহণে তথা ।
আহারে ব্যবহারে চ ত্যক্তলজ্জঃ সুখী ভবেত্ ॥ 21 ॥
জলবিন্দুনিপাতেন ক্রমশঃ পূর্যতে ঘটঃ ।
স হেতুঃ সর্ববিদ্যানাং ধর্মস্য চ ধনস্য চ ॥ 22 ॥
বযসঃ পরিণামেঽপি যঃ খলঃ খল এব সঃ ।
সম্পক্বমপি মাধুর্যং নোপযাতীন্দ্রবারুণম্ ॥ 23 ॥
Roman (IAST) Transliteration
sānandaṃ sadanaṃ sutāstu sudhiyaḥ kāntā priyālāpinī
icchāpūrtidhanaṃ svayoṣiti ratiḥ svājñāparāḥ sevakāḥ |
ātithyaṃ śivapūjanaṃ pratidinaṃ miṣṭānnapānaṃ gṛhe
sādhoḥ saṅgamupāsate ca satataṃ dhanyo gṛhasthāśramaḥ || 01 ||
ārteṣu vipreṣu dayānvitaśca
yacchraddhayā svalpamupaiti dānam |
anantapāramupaiti rājan
yaddīyate tanna labheddvijebhyaḥ || 02 ||
dākṣiṇyaṃ svajane dayā parajane śāṭhyaṃ sadā durjane
prītiḥ sādhujane smayaḥ khalajane vidvajjane cārjavam |
śauryaṃ śatrujane kṣamā gurujane nārījane dhūrtatā
itthaṃ ye puruṣā kalāsu kuśalāsteṣveva lokasthitiḥ || 03 ||
hastau dānavivarjitau śrutipuṭau sārasvatadrohiṇau
netre sādhuvilokanena rahite pādau na tīrthaṃ gatau |
anyāyārjitavittapūrṇamudaraṃ garveṇa tuṅgaṃ śiro
re re jambuka muñca muñca sahasā nīcaṃ sunindyaṃ vapuḥ || 04 ||
yeṣāṃ śrīmadyaśodāsutapadakamale nāsti bhaktirnarāṇāṃ
yeṣāmābhīrakanyāpriyaguṇakathane nānuraktā rasajñā |
yeṣāṃ śrīkṛṣṇalīlālalitarasakathāsādarau naiva karṇau
dhik tān dhik tān dhigetān kathayati satataṃ kīrtanastho mṛdaṅgaḥ || 05 ||
patraṃ naiva yadā karīlaviṭape doṣo vasantasya kiṃ
nolūko'pyavalokate yadi divā sūryasya kiṃ dūṣaṇam |
varṣā naiva patanti cātakamukhe meghasya kiṃ dūṣaṇaṃ
yatpūrvaṃ vidhinā lalāṭalikhitaṃ tanmārjituṃ kaḥ kṣamaḥ || 06 ||
satsaṅgādbhavati hi sādhunā khalānāṃ
sādhūnāṃ na hi khalasaṅgataḥ khalatvam |
āmodaṃ kusumabhavaṃ mṛdeva dhatte
mṛdgandhaṃ nahi kusumāni dhārayanti || 07 ||
sādhūnāṃ darśanaṃ puṇyaṃ tīrthabhūtā hi sādhavaḥ |
kālena phalate tīrthaṃ sadyaḥ sādhusamāgamaḥ || 08 ||
viprāsminnagare mahānkathaya kastāladrumāṇāṃ gaṇaḥ
ko dātā rajako dadāti vasanaṃ prātargṛhītvā niśi |
ko dakṣaḥ paravittadāraharaṇe sarvo'pi dakṣo janaḥ
kasmājjīvasi he sakhe viṣakṛminyāyena jīvāmyaham || 09 ||
na viprapādodakakardamāṇi
na vedaśāstradhvanigarjitāni |
svāhāsvadhākāravivarjitāni
śmaśānatulyāni gṛhāṇi tāni || 10 ||
satyaṃ mātā pitā jñānaṃ dharmo bhrātā dayā sakhā |
śāntiḥ patnī kṣamā putraḥ ṣaḍete mama bāndhavāḥ || 11 ||
anityāni śarīrāṇi vibhavo naiva śāśvataḥ |
nityaṃ sannihito mṛtyuḥ kartavyo dharmasaṅgrahaḥ || 12 ||
nimantrotsavā viprā gāvo navatṛṇotsavāḥ |
patyutsāhayutā bhāryā ahaṃ kṛṣṇacaraṇotsavaḥ || 13 ||
mātṛvatparadāreṣu paradravyeṣu loṣṭravat |
ātmavatsarvabhūteṣu yaḥ paśyati sa paṇḍitaḥ || 14 ||
dharme tatparatā mukhe madhuratā dāne samutsāhatā
mitre'vañcakatā gurau vinayatā citte'timabhīratā |
ācāre śucitā guṇe rasikatā śāstreṣu vijñānatā
rūpe sundaratā śive bhajanatā tvayyasti bho rāghava || 15 ||
kāṣṭhaṃ kalpataruḥ sumerucalaścintāmaṇiḥ prastaraḥ
sūryāstīvrakaraḥ śaśī kṣayakaraḥ kṣāro hi vārāṃ nidhiḥ |
kāmo naṣṭatanurvalirditisuto nityaṃ paśuḥ kāmagau-
rnaitāṃste tulayāmi bho raghupate kasyopamā dīyate || 16 ||
vidyā mitraṃ pravāse ca bhāryā mitraṃ gṛheṣu ca |
vyādhitasyauṣadhaṃ mitraṃ dharmo mitraṃ mṛtasya ca || 17 ||
vinayaṃ rājaputrebhyaḥ paṇḍitebhyaḥ subhāṣitam |
anṛtaṃ dyūtakārebhyaḥ strībhyaḥ śikṣeta kaitavam || 18 ||
anālokya vyayaṃ kartā anāthaḥ kalahapriyaḥ |
āturaḥ sarvakṣetreṣu naraḥ śīghraṃ vinaśyati || 19 ||
nāhāraṃ cintayetprājño dharmamekaṃ hi cintayet |
āhāro hi manuṣyāṇāṃ janmanā saha jāyate || 20 ||
dhanadhānyaprayogeṣu vidyāsaṅgrahaṇe tathā |
āhāre vyavahāre ca tyaktalajjaḥ sukhī bhavet || 21 ||
jalabindunipātena kramaśaḥ pūryate ghaṭaḥ |
sa hetuḥ sarvavidyānāṃ dharmasya ca dhanasya ca || 22 ||
vayasaḥ pariṇāme'pi yaḥ khalaḥ khala eva saḥ |
sampakvamapi mādhuryaṃ nopayātīndravāruṇam || 23 ||