📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" 2 A dialog opens 3 Choose "Save as PDF" as printer 4 Click Save
2.74 অযোধ্যাকাণ্ড - চতুঃসপ্ততিতম সর্গঃ
2.74 Ayodhyakanda - Chatuhsaptatitama Sargah
Valmiki Bengali
শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে অযোধ্যাকাণ্ডম্ ।
অথ চতুঃসপ্ততিতমস্সর্গঃ ।
তাং তথা গর্হযিত্বা তু মাতরং ভরতস্তদা ।
রোষেণ মহতাঽবিষ্টঃ পুনরেবাব্রবীদ্বচঃ ॥ 1 ॥
রাজ্যাদ্ভ্রংশস্ব কৈকেযি নৃশংসে দুষ্টচারিণি ।
পরিত্যক্তা চ ধর্মেণ মা মৃতং রুদতী ভব ॥ 2 ॥
কিন্নু তেঽদূষযদ্রাজা রামো বা ভৃশধার্মিকঃ ।
যযোর্মৃত্যুর্বিবাসশ্চ ত্বত্কৃতে তুল্যমাগতৌ ॥ 3 ॥
ভ্রূণহত্যামসি প্রাপ্তা কুলস্যাস্য বিনাশনাত্ ।
কৈকেযি নরকং গচ্ছ মা চ ভর্তু স্সলোকতাম্ ॥ 4 ॥
যত্ত্বযা হীদৃশং পাপং কৃতং ঘোরেণ কর্মণা ।
সর্বলোকপ্রিযং হিত্বা মমাপ্যাপাদিতং ভযম্ ॥ 5 ॥
ত্বত্কৃতে মে পিতা বৃত্তো রামশ্চারণ্যমাশ্রিতঃ ।
অযশো জীবলোকে চ ত্বযাঽহং প্রতিপাদিতঃ ॥ 6 ॥
মাতৃরূপে মমামিত্রে নৃশংসে রাজ্যকামুকে ।
ন তেঽহ মভিভাষ্যোঽস্মি দুর্বৃত্তে পতিঘাতিনি ॥ 7 ॥
কৌসল্যা চ সুমিত্রা চ যাশ্চান্যা মম মাতরঃ ।
দুঃখেন মহতাঽবিষ্টাস্ত্বাং প্রাপ্য কুলদূষিণীম্ ॥ 8 ॥
ন ত্বমশ্বপতেঃ কন্যা ধর্মরাজস্য ধীমতঃ ।
রাক্ষসী তত্র জাতাঽসি কুলপ্রধ্বংসিনী পিতুঃ ॥ 9 ॥
যত্ত্বযা ধার্মিকো রামো নিত্যং সত্যপরাযণঃ ।
বনং প্রস্থাপিতো দুঃখাত্পিতা চ ত্রিদিবং গতঃ ॥ 10 ॥
যত্প্রধানাঽসি তত্পাপং মযি পিত্রা বিনাকৃতে ।
ভ্রাতৃভ্যাং চ পরিত্যক্তে সর্বলোকস্য চাপ্রিযে ॥ 11 ॥
কৌসল্যাং ধর্মসংযুক্তাং বিযুক্তাং পাপনিশ্চযে ।
কৃত্বা কং প্রাপ্স্যসে ত্বদ্য লোকং নিরযগামিনি ॥ 12 ॥
কিং নাববুধ্যসে ক্রূরে নিযতং বন্ধুসংশ্রযম্ ।
জ্যেষ্ঠং পিতৃসমং রামং কৌসল্যাযাঽত্মসম্ভবম্ ॥ 13 ॥
অঙগপ্রত্যঙগজঃ পুত্রো হৃদযাচ্চাপি জাযতে ।
তস্মাত্প্রিযতমো মাতুঃ প্রিযা এব তু বান্ধবাঃ ॥ 14 ॥
অন্যদা কিল ধর্মজ্ঞা সুরভি স্সুরসম্মতা ।
বহমানৌ দদর্শোর্ব্যাং পুত্রৌ বিগতচেতসৌ ॥ 15 ॥
তাবর্ধদিবসে শ্রান্তৌ দৃষ্ট্বা পুত্রৌ মহীতলে ।
রুরোদ পুত্রশোকেন বাষ্পপর্যাকুলেক্ষণা ॥ 16 ॥
অধস্তাদ্ব্রজতস্তস্যাঃ সুররাজ্ঞো মহাত্মনঃ ।
বিন্দবঃ পতিতা গাত্রে সূক্ষ্মা স্সুরভিগন্ধিনঃ ॥ 17 ॥
ইন্দ্রোঽপ্যশ্রুনিপাতং তং স্বগাত্রে পুণ্যগন্ধিনম্ ।
সুরভিং মন্যতে দৃষ্ট্বা ভূযসীং তাং সুরেশ্বরঃ ॥ 18 ॥
নিরীক্ষমাণ শ্শক্রস্তাং দদর্শ সুরভিং স্থিতাম্ ।
আকাশে বিষ্ঠিতাং দীনাং রুদন্তীং ভৃশদুঃখিতাম্ ॥ 19 ॥
তাং দৃষ্ট্বা শোকসন্তপ্তাং বজ্রপাণির্যশস্বিনীম্ ।
ইন্দ্রঃ প্রাঞ্জলিরুদ্বিগ্ন স্সুররাজোঽব্রবীদ্বচঃ ॥ 20 ॥
ভযং কচ্ছিন্ন চাস্মাসু কুতশ্চিদ্বিদ্যতে মহত্ ।
কুতোনিমত্তশ্শোকস্তে ব্রূহি সর্বহিতৈষিণি ॥ 21 ॥
এবমুক্তা তু সুরভি স্সুররাজেন ধীমতা ।
প্রত্যুবাচ ততো ধীরা বাক্যং বাক্যবিশারদা ॥ 22 ॥
শান্তং পাপং ন বঃ কিঞ্চিত্কুতশ্চিদমরাধিপঃ ।
অহং মগ্নৌ তু শোচামি স্বপুত্রৌ বিষমে স্থিতৌ ॥ 23 ॥
এতৌ দৃষ্ট্বা কৃশৌ দীনৌ সূর্যরশ্মিপ্রতাপিতৌ ।
বাধ্যমানৌ বলীবর্ধৌ কর্ষকেণ সুরাধিপ ॥ 24 ॥
মমকাযাত্প্রসূতৌ হি দুঃখিতৌ ভারপীডিতৌ ।
যৌ দৃষ্ট্বা পরিতপ্যেঽহং নাস্তি পুত্রসমঃ প্রিযঃ ॥ 25 ॥
যস্যাঃ পুত্রসহস্রৈস্তু কৃত্স্নং ব্যাপ্তমিদং জগত্ ।
তাং দৃষ্ট্বা রুদতীং শক্রো ন সুতান্মন্যতে পরম্ ॥ 26 ॥
সদাঽপ্রতিমবৃত্তাযাঃ লোকধারণকাম্যযা ।
শ্রীমত্যা গুণনিত্যাযা স্স্বভাবপরিচেষ্টযা ॥ 27 ॥
যস্যাঃ পুত্রসহস্রাণি সাঽপি শোচতি কামধুক্ ।
কিং পুনর্যা বিনা রামং কৌসল্যা বর্তযিষ্যতি ॥ 28 ॥
একপুত্রা চ সাধ্বী চ বিবত্সেযং ত্বযা কৃতা ।
তস্মাত্ত্বং সততং দুঃখং প্রেত্য চেহ চ লপ্স্যসে ॥ 29 ॥
অহং হ্যপচিতিং ভ্রাতুঃ পিতুশ্চ সকলামিমাম্ ।
বর্ধনং যশসশ্চাপি করিষ্যামি ন সংশযঃ ॥ 30 ॥
অনাযযিত্বা তনযং কৌসল্যাযা মহাবলম্ ।
স্বযমেব প্রবেক্ষ্যামি বনং মুনিনিষেবিতম্ ॥ 31 ॥
ন হ্যহং পাপসঙ্কল্পে পাপে পাপং ত্বযা কৃতম্ ।
শক্তো ধারযিতুং পৌরৈরশ্রুকণ্ঠৈ র্নিরীক্ষিতঃ ॥ 32 ॥
সা ত্বমগ্নিং প্রবিশ বা স্বযং বা দণ্ডকান্বিশ ।
রজ্জুং বধান বা কণ্ঠে ন হি তেঽন্যত্পরাযণম্ ॥ 33 ॥
অহমপ্যবনীং প্রাপ্তে রামে সত্যপরাক্রমে ।
কৃতকৃত্যো ভবিষ্যামি বিপ্রবাসিতকল্মষঃ ॥ 34 ॥
ইতি নাগ ইবারণ্যে তোমরাঙ্কুশচোদিতঃ ।
পপাত ভুবি সঙ্কৃদ্ধো নিশ্শ্বসন্নিব পন্নগঃ ॥ 35 ॥
সংরক্তনেত্র শ্শিথিলাম্ভরস্তদা বিধূতসর্বাভরণঃ পরন্তপঃ ।
বভূব ভূমৌ পতিতো নৃপাত্মজশ্শচীপতেঃ কেতুরিবোত্সবক্ষযে ॥ 36 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে অযোধ্যাকাণ্ডে চতুঃসপ্ততিতমস্সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha catuḥsaptatitamassargaḥ |
tāṃ tathā garhayitvā tu mātaraṃ bharatastadā |
roṣeṇa mahatā'viṣṭaḥ punarevābravīdvacaḥ || 1 ||
rājyādbhraṃśasva kaikeyi nṛśaṃse duṣṭacāriṇi |
parityaktā ca dharmeṇa mā mṛtaṃ rudatī bhava || 2 ||
kinnu te'dūṣayadrājā rāmo vā bhṛśadhārmikaḥ |
yayormṛtyurvivāsaśca tvatkṛte tulyamāgatau || 3 ||
bhrūṇahatyāmasi prāptā kulasyāsya vināśanāt |
kaikeyi narakaṃ gaccha mā ca bhartu ssalokatām || 4 ||
yattvayā hīdṛśaṃ pāpaṃ kṛtaṃ ghoreṇa karmaṇā |
sarvalokapriyaṃ hitvā mamāpyāpāditaṃ bhayam || 5 ||
tvatkṛte me pitā vṛtto rāmaścāraṇyamāśritaḥ |
ayaśo jīvaloke ca tvayā'haṃ pratipāditaḥ || 6 ||
mātṛrūpe mamāmitre nṛśaṃse rājyakāmuke |
na te'ha mabhibhāṣyo'smi durvṛtte patighātini || 7 ||
kausalyā ca sumitrā ca yāścānyā mama mātaraḥ |
duḥkhena mahatā'viṣṭāstvāṃ prāpya kuladūṣiṇīm || 8 ||
na tvamaśvapateḥ kanyā dharmarājasya dhīmataḥ |
rākṣasī tatra jātā'si kulapradhvaṃsinī pituḥ || 9 ||
yattvayā dhārmiko rāmo nityaṃ satyaparāyaṇaḥ |
vanaṃ prasthāpito duḥkhātpitā ca tridivaṃ gataḥ || 10 ||
yatpradhānā'si tatpāpaṃ mayi pitrā vinākṛte |
bhrātṛbhyāṃ ca parityakte sarvalokasya cāpriye || 11 ||
kausalyāṃ dharmasaṃyuktāṃ viyuktāṃ pāpaniścaye |
kṛtvā kaṃ prāpsyase tvadya lokaṃ nirayagāmini || 12 ||
kiṃ nāvabudhyase krūre niyataṃ bandhusaṃśrayam |
jyeṣṭhaṃ pitṛsamaṃ rāmaṃ kausalyāyā'tmasambhavam || 13 ||
aṅagapratyaṅagajaḥ putro hṛdayāccāpi jāyate |
tasmātpriyatamo mātuḥ priyā eva tu bāndhavāḥ || 14 ||
anyadā kila dharmajñā surabhi ssurasammatā |
vahamānau dadarśorvyāṃ putrau vigatacetasau || 15 ||
tāvardhadivase śrāntau dṛṣṭvā putrau mahītale |
ruroda putraśokena bāṣpaparyākulekṣaṇā || 16 ||
adhastādvrajatastasyāḥ surarājño mahātmanaḥ |
bindavaḥ patitā gātre sūkṣmā ssurabhigandhinaḥ || 17 ||
indro'pyaśrunipātaṃ taṃ svagātre puṇyagandhinam |
surabhiṃ manyate dṛṣṭvā bhūyasīṃ tāṃ sureśvaraḥ || 18 ||
nirīkṣamāṇa śśakrastāṃ dadarśa surabhiṃ sthitām |
ākāśe viṣṭhitāṃ dīnāṃ rudantīṃ bhṛśaduḥkhitām || 19 ||
tāṃ dṛṣṭvā śokasantaptāṃ vajrapāṇiryaśasvinīm |
indraḥ prāñjalirudvigna ssurarājo'bravīdvacaḥ || 20 ||
bhayaṃ kacchinna cāsmāsu kutaścidvidyate mahat |
kutonimattaśśokaste brūhi sarvahitaiṣiṇi || 21 ||
evamuktā tu surabhi ssurarājena dhīmatā |
pratyuvāca tato dhīrā vākyaṃ vākyaviśāradā || 22 ||
śāntaṃ pāpaṃ na vaḥ kiñcitkutaścidamarādhipaḥ |
ahaṃ magnau tu śocāmi svaputrau viṣame sthitau || 23 ||
etau dṛṣṭvā kṛśau dīnau sūryaraśmipratāpitau |
bādhyamānau balīvardhau karṣakeṇa surādhipa || 24 ||
mamakāyātprasūtau hi duḥkhitau bhārapīḍitau |
yau dṛṣṭvā paritapye'haṃ nāsti putrasamaḥ priyaḥ || 25 ||
yasyāḥ putrasahasraistu kṛtsnaṃ vyāptamidaṃ jagat |
tāṃ dṛṣṭvā rudatīṃ śakro na sutānmanyate param || 26 ||
sadā'pratimavṛttāyāḥ lokadhāraṇakāmyayā |
śrīmatyā guṇanityāyā ssvabhāvapariceṣṭayā || 27 ||
yasyāḥ putrasahasrāṇi sā'pi śocati kāmadhuk |
kiṃ punaryā vinā rāmaṃ kausalyā vartayiṣyati || 28 ||
ekaputrā ca sādhvī ca vivatseyaṃ tvayā kṛtā |
tasmāttvaṃ satataṃ duḥkhaṃ pretya ceha ca lapsyase || 29 ||
ahaṃ hyapacitiṃ bhrātuḥ pituśca sakalāmimām |
vardhanaṃ yaśasaścāpi kariṣyāmi na saṃśayaḥ || 30 ||
anāyayitvā tanayaṃ kausalyāyā mahābalam |
svayameva pravekṣyāmi vanaṃ muniniṣevitam || 31 ||
na hyahaṃ pāpasaṅkalpe pāpe pāpaṃ tvayā kṛtam |
śakto dhārayituṃ paurairaśrukaṇṭhai rnirīkṣitaḥ || 32 ||
sā tvamagniṃ praviśa vā svayaṃ vā daṇḍakānviśa |
rajjuṃ badhāna vā kaṇṭhe na hi te'nyatparāyaṇam || 33 ||
ahamapyavanīṃ prāpte rāme satyaparākrame |
kṛtakṛtyo bhaviṣyāmi vipravāsitakalmaṣaḥ || 34 ||
iti nāga ivāraṇye tomarāṅkuśacoditaḥ |
papāta bhuvi saṅkṛddho niśśvasanniva pannagaḥ || 35 ||
saṃraktanetra śśithilāmbharastadā vidhūtasarvābharaṇaḥ parantapaḥ |
babhūva bhūmau patito nṛpātmajaśśacīpateḥ keturivotsavakṣaye || 36 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catuḥsaptatitamassargaḥ ||