📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" 2 A dialog opens 3 Choose "Save as PDF" as printer 4 Click Save
2.52 অযোধ্যাকাণ্ড - দ্বিপঞ্চাশ সর্গঃ
2.52 Ayodhyakanda - Dvipanchasha Sargah
Valmiki Bengali
শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে অযোধ্যাকাণ্ডম্ ।
অথ দ্বিপঞ্চাশস্সর্গঃ ।
প্রভাতাযাং তু শর্বর্যাং পৃথুবক্ষা মহাযশাঃ ।
উবাচ রামঃ সৌমিত্রিং লক্ষ্মণং শুভলক্ষণম্ ॥ 1 ॥
ভাস্করোদযকালোঽযং গতা ভগবতী নিশা ।
অসৌ সুকৃষ্ণো বিহগঃ কোকিলস্তাত কূজতি ॥ 2 ॥
বর্হিণানাং চ নির্ঘোষঃ শ্রূযতে নদতাং বনে ।
তরাম জাহ্নবীং সৌম্য শীঘ্রগাং সাগরঙ্গমাম্ ॥ 3 ॥
বিজ্ঞায রামস্য বচঃ সৌমিত্রির্মিত্রনন্দনঃ ।
গুহমামন্ত্র্য সূতং চ সোঽতিষ্ঠদ্ভ্রাতুরগ্রতঃ ॥ 4 ॥
স তু রামস্য বচনং নিশম্য প্রতিগৃহ্য চ ।
স্থপতিস্তূর্ণমাহূয সচিবানিদমব্রবীত্ ॥ 5 ॥
অস্য বাহনসংযুক্তাং কর্ণগ্রাহবতীং শুভাম্ ।
সুপ্রতারাং দৃঢাং তীর্থে শীঘ্রং নাবমুপাহর ॥ 6 ॥
তং নিশম্য সমাদেশং গুহামাত্যগণো মহান্ ।
উপোহ্য রুচিরাং নাবং গুহায প্রত্যবেদযত্ ॥ 7 ॥
ততঃ স প্রাঞ্জলির্ভূত্বা গুহো রাঘবমব্রবীত্ ।
উপস্থিতেযং নৌর্দেব ভূযঃ কিং করবাণি তে ॥ 8 ॥
তবামরসুতপ্রখ্য তর্তুং সাগরগাং নদীম্ ।
নৌরিযং পুরুষব্যাঘ্র তাং ত্বমারোহ সুব্রত ॥ 9 ॥
অথোবাচ মহাতেজা রামো গুহমিদং বচঃ ।
কৃতকামোঽস্মি ভবতা শীঘ্রমারোপ্যতামিতি ॥ 10 ॥
ততঃ কলাপান্ সন্নহ্য খড্গৌ বধ্বা চ ধন্বিনৌ ।
জগ্মতুর্যেন তৌ গঙ্গাং সীতযা সহ রাঘবৌ ॥ 11 ॥
রামমেব তু ধর্মজ্ঞমুপগম্য বিনীতবত্ ।
কিমহং করবাণীতি সূতঃ প্রাঞ্জলিরব্রবীত্ ॥ 12 ॥
ততোঽব্রবীদ্দাশরথিঃ সুমন্ত্রং স্পৃশন্ করেণোত্তমদক্ষিণেন ।
সুমন্ত্র শীঘ্রং পুনরেব যাহি রাজ্ঞঃ সকাশে ভব চাপ্রমত্তঃ ॥ 13 ॥
নিবর্তস্বেত্যুবাচৈব হ্যেতাবদ্ধি কৃতং মম ।
রথং বিহায পদ্ভ্যাং তু গমিষ্যামি মহাবনম্ ॥ 14 ॥
আত্মানং ত্বভ্যনুজ্ঞাতমবেক্ষ্যার্তঃ স সারথিঃ ।
সুমন্ত্রঃ পুরুষব্যাঘ্রমৈক্ষ্বাকমিদমব্রবীত্ ॥ 15 ॥
নাতিক্রান্তমিদং লোকে পুরুষেণেহ কেনচিত্ ।
তব সভ্রাতৃভার্যস্য বাসঃ প্রাকৃতবদ্বনে ॥ 16 ॥
ন মন্যে ব্রহ্মচর্যেঽস্তি স্বধীতে বা ফলোদযঃ ।
মার্দবার্জবযোর্বাপি ত্বাং চেদ্ব্যসনমাগতম্ ॥ 17 ॥
সহ রাঘব বৈদেহ্যা ভ্রাত্রা চৈব বনে বসন্ ।
ত্বং গতিং প্রাপ্স্যসে বীর ত্রীন্ লোকাংস্তু জযন্নিব ॥ 18 ॥
বযং খলু হতা রাম যে ত্বযাপ্যুপবঞ্চিতাঃ ।
কৈকেয্যা বশমেষ্যামঃ পাপাযা দুঃখভাগিনঃ ॥ 19 ॥
ইতি ব্রুবন্নাত্মসমং সুমন্ত্রঃ সারথিস্তদা ।
দৃষ্ট্বা দূরগতং রামং দুঃখার্তো রুরুদে চিরম্ ॥ 20 ॥
ততস্তু বিগতে বাষ্পে সূতং স্পৃষ্টোদকং শুচিম্ ।
রামস্তু মধুরং বাক্যং পুনঃ পুনরুবাচ তম্ ॥ 21 ॥
ইক্ষ্বাকূণাং ত্বযা তুল্যং সুহৃদং নোপলক্ষযে ।
যথা দশরথো রাজা মাং ন শোচেত্তথা কুরু ॥ 22 ॥
শোকোপহতচেতাশ্চ বৃদ্ধশ্চ জগতীপতিঃ ।
কামভাবাবসন্নশ্চ তস্মাদেতদ্ব্রবীমি তে ॥ 23 ॥
যদ্যদাজ্ঞাপযেত্কিঞ্চিত্স মহাত্মা মহীপতিঃ ।
কৈকেয্যাঃ প্রিযকামার্থং কার্যং তদবিকাঙ্ক্ষযা ॥ 24 ॥
এতদর্থং হি রাজ্যানি প্রশাসতি নরেশ্বরাঃ ।
যদেষাং সর্বকৃত্যেষু মনো ন প্রতিহন্যতে ॥ 25 ॥
যদ্যথা স মহারাজো নালীকমধিগচ্ছতি ।
ন চ তাম্যতি দুঃখেন সুমন্ত্র কুরু তত্তথা ॥ 26 ॥
অদৃষ্টদুঃখং রাজানং বৃদ্ধমার্যং জিতেন্দ্রিযম্ ।
ব্রূযাস্ত্বমভিবাদ্যৈব মম হেতোরিদং বচঃ ॥ 27 ॥
নৈবাহমনুশোচামি লক্ষ্মণো ন চ মৈথিলী ।
অযোধ্যাযাশ্চ্যুতাশ্চেতি বনে বত্স্যামহেতি চ ॥ 28 ॥
চতুর্দশসু বর্ষেষু নিবৃত্তেষু পুনঃ পুনঃ ।
লক্ষ্মণং মাং চ সীতাং চ দ্রক্ষ্যসে ক্ষিপ্রমাগতান্ ॥ 29 ॥
এবমুক্ত্বা তু রাজানং মাতরং চ সুমন্ত্র মে ।
অন্যাশ্চ দেবীস্সহিতাঃ কৈকেযীং চ পুনঃ পুনঃ ॥ 30 ॥
আরোগ্যং ব্রূহি কৌশল্যামথ পাদাভিবন্দনম্ ।
সীতাযা মম চাঽঽর্যস্য বচনাল্লক্ষ্মণস্য চ ॥ 31 ॥
ব্রূযাশ্চ হি মহারাজং ভরতং ক্ষিপ্রমানয ।
আগতশ্চাপি ভরতঃ স্থাপ্যো নৃপমতে পদে ॥ 32 ॥
ভরতং চ পরিষ্বজ্য যৌবরাজ্যেঽভিষিচ্য চ ।
অস্মত্সন্তাপজং দুঃখং ন ত্বামভিভবিষ্যতি ॥ 33 ॥
ভরতশ্চাপি বক্তব্যো যথা রাজনি বর্তসে ।
তথা মাতৃষু বর্তেথাঃ সর্বাস্বেবাবিশেষতঃ ॥ 34 ॥
তাতস্য প্রিযকামেন যৌবরাজ্যমপেক্ষতা ।
লোকযোরুভযোঃ শক্যং ত্বযা যত্সুখমেধিতুম্ ॥ 35 ॥
নিবর্ত্যমানো রামেণ সুমন্ত্রঃ শোককর্শিতঃ ।
তত্সর্বং বচনং শ্রুত্বা স্নেহাত্কাকুত্স্থমব্রবীত্ ॥ 36 ॥
যদহং নোপচারেণ ব্রূযাং স্নেহাদবিক্লবঃ ।
ভক্তিমানিতি তত্তাবদ্বাক্যং ত্বং ক্ষন্তুমর্হসি ॥ 37 ॥
কথং হি ত্বদ্বিহীনোঽহং প্রতিযাস্যামি তাং পুরীম্ ।
তব তাবদ্বিযোগেন পুত্রশোকাকুলামিব ॥ 38 ॥
সরামমপি তাবন্মে রথং দৃষ্ট্বা তদা জনঃ ।
বিনা রামং রথং দৃষ্ট্বা বিদীর্যেতাপি সা পুরী ॥ 39 ॥
দৈন্যং হি নগরী গচ্ছেদ্দৃষ্ট্বা শূন্যমিমং রথম্ ।
সূতাবশেষং স্বং সৈন্যং হতবীরমিবাঽহবে ॥ 40 ॥
দূরেঽপি নিবসন্তং ত্বাং মানসেনাগ্রতঃ স্থিতম্ ।
চিন্তযন্তোঽদ্য নূনং ত্বাং নিরাহারাঃ কৃতাঃ প্রজাঃ ॥ 41 ॥
দৃষ্টং তদ্ধি ত্বযা রাম যাদৃশং ত্বত্প্রবাসনে ।
প্রজানাং সঙ্কুলং বৃত্তং ত্বচ্ছোকক্লান্তচেতসাম্ ॥ 42 ॥
আর্তনাদো হি যঃ পৌরৈর্মুক্তস্ত্বদ্বিপ্রবাসনে ।
সরথং মাং নিশাম্যৈব কুর্যুঃ শতগুণং ততঃ ॥ 43 ॥
অহং কিং চাপি বক্ষ্যামি দেবীং তব সুতো মযা ।
নীতোঽসৌ মাতুলকুলং সন্তাপং মা কৃথা ইতি ॥ 44 ॥
অসত্যমপি নৈবাহং ব্রূযাং বচনমীদৃশম্ ।
কথমপ্রিযমেবাহং ব্রূযাং সত্যমিদং বচঃ ॥ 45 ॥
মম তাবন্নিযোগস্থাস্ত্বদ্বন্ধুজনবাহিনঃ ।
কথং রথং ত্বযা হীনং প্রবক্ষ্যন্তি হযোত্তমাঃ ॥ 46 ॥
তন্ন শক্ষ্যাম্যহং গন্তুমযোধ্যাং ত্বদৃতেঽনঘ ।
বনবাসানুযানায মামনুজ্ঞাতুমর্হসি ॥ 47 ॥
যদি মে যাচমানস্য ত্যাগমেব করিষ্যসি ।
সরথোঽগ্নিং প্রবেক্ষ্যামি ত্যক্তমাত্র ইহ ত্বযা ॥ 48 ॥
ভবিষ্যন্তি বনে যানি তপোবিঘ্নকরাণি তে ।
রথেন প্রতিবাধিষ্যে তানি সত্ত্বানি রাঘব ॥ 49 ॥
ত্বত্কৃতে ন মযাঽবাপ্তং রথচর্যাকৃতং সুখম্ ।
আশংসে ত্বত্কৃতে নাহং বনবাসকৃতং সুখম্ ॥ 50 ॥
প্রসীদেচ্ছামি তেঽরণ্যে ভবিতুং প্রত্যনন্তরঃ ।
প্রীত্যাঽভিহিতমিচ্ছামি ভব মে প্রত্যনন্তরঃ ॥ 51 ॥
ইমে চাপি হযা বীর যদি তে বনবাসিনঃ ।
পরিচর্যাং করিষ্যন্তি প্রাপ্স্যন্তি পরমাং গতিম্ ॥ 52 ॥
তব শুশ্রূষণং মূর্ধ্না করিষ্যামি বনে বসন্ ।
অযোধ্যাং দেবলোকং বা সর্বথা প্রজহাম্যহম্ ॥ 53 ॥
ন হি শক্যা প্রবেষ্টুং সা মযাঽযোধ্যা ত্বযা বিনা ।
রাজধানী মহেন্দ্রস্য যথা দুষ্কৃতকর্মণা ॥ 54 ॥
বনবাসে ক্ষযং প্রাপ্তে মমৈষ হি মনোরথঃ ।
যদনেন রথেনৈব ত্বাং বহেযং পুরীং পুনঃ ॥ 55 ॥
চতুর্দশ হি বর্ষাণি সহিতস্য ত্বযা বনে ।
ক্ষণভূতানি যাস্যন্তি শতসঙ্খ্যান্যতোঽন্যথা ॥ 56 ॥
ভৃত্যবত্সল তিষ্ঠন্তং ভর্তৃপুত্রগতে পথি ।
ভক্তং ভৃত্যং স্থিতং স্থিত্যাং ত্বং ন মাং হাতুমর্হসি ॥ 57 ॥
এবং বহুবিধং দীনং যাচমানং পুনঃ পুনঃ ।
রামো ভৃত্যানুকম্পী তু সুমন্ত্রমিদমব্রবীত্ ॥ 58 ॥
জানামি পরমাং ভক্তিং মযি তে ভর্তৃবত্সল ।
শৃণু চাপি যদর্থং ত্বাং প্রেষযামি পুরীমিতঃ ॥ 59 ॥
নগরীং ত্বাং গতং দৃষ্ট্বা জননী মে যবীযসী ।
কৈকেযী প্রত্যযং গচ্ছেদিতি রামো বনং গতঃ ॥ 60 ॥
পরিতুষ্টা হি সা দেবী বনবাসং গতে মযি ।
রাজানং নাতিশঙ্কেত 'মিথ্যাবাদী'তি ধার্মিকম্ ॥ 61 ॥
এষ মে প্রথমঃ কল্পো যদম্বা মে যবীযসী ।
ভরতারক্ষিতং স্ফীতং পুত্ররাজ্যমবাপ্নুযাত্ ॥ 62 ॥
মম প্রিযার্থং রাজ্ঞশ্চ সরথস্ত্বং পুরীং ব্রজ ।
সন্দিষ্টশ্চাসি যানর্থাংস্তাং স্তান্ ব্রূযাস্তথা তথা ॥ 63 ॥
ইত্যুক্ত্বা বচনং সূতং সান্ত্বযিত্বা পুনঃ পুনঃ ।
গুহং বচনমক্লীবো রামো হেতুমদব্রবীত্ ॥ 64 ॥
নেদানীং গুহ যোগ্যোঽযং বাসো মে সজনে বনে ।
আবশ্যং হ্যাশ্রমে বাসঃ কর্তব্যস্তদ্গতো বিধিঃ ॥ 65 ॥
সোঽহং গৃহীত্বা নিযমং তপস্বি জনভূষণম্ ।
হিতকামঃ পিতুর্ভূযঃ সীতাযা লক্ষ্মণস্য চ ॥ 66 ॥
জটাঃ কৃত্বা গমিষ্যামি ন্যগ্রোধক্ষীরমানয ।
তত্ ক্ষীরং রাজপুত্রায গুহঃ ক্ষিপ্রমুপাহরত্ ॥ 67 ॥
লক্ষ্মণস্যাত্মনশ্চৈব রামস্তেনাকরোজ্জটাঃ ।
দীর্ঘবাহুর্নরব্যাঘ্রো জটিলত্বমধারযত্ ॥ 68 ॥
তৌ তদা চীরবসনৌ জটামণ্ডলধারিণৌ ।
আশোভেতামৃষিসমৌ ভ্রাতরৌ রামলক্ষ্মণৌ ॥ 69 ॥
ততো বৈখানসং মার্গমাস্থিতঃ সহ লক্ষ্মণঃ ।
ব্রতমাদিষ্টবান্ রামঃ সখাযং গুহমব্রবীত্ ॥ 70 ॥
অপ্রমত্তো বলে কোশে দুর্গে জনপদে তথা ।
ভবেথা গুহ রাজ্যং হি দুরারক্ষতমং মতম্ ॥ 71 ॥
ততস্তং সমনুজ্ঞায গুহমিক্ষ্বাকুনন্দনঃ ।
জগাম তূর্ণমব্যগ্রঃ সভার্যঃ সহ লক্ষ্মণঃ ॥ 72 ॥
স তু দৃষ্ট্বা নদীতীরে নাবমিক্ষ্বাকুনন্দনঃ ।
তিতীর্ষুঃ শীঘ্রগাং গঙ্গামিদং লক্ষ্মণমব্রবীত্ ॥ 73 ॥
আরোহ ত্বং নরব্যাঘ্র স্থিতাং নাবমিমাং শনৈঃ ।
সীতাং চারোপযান্বক্ষং পরিগৃহ্য মনস্বিনীম্ ॥ 74 ॥
স ভ্রাতুঃ শাসনং শ্রুত্বা সর্বমপ্রতিকূলযন্ ।
আরোপ্য মৈথিলীং পূর্বমারুরোহাঽঽত্মবাং স্ততঃ ॥ 75 ॥
অথারুরোহ তেজস্বী স্বযং লক্ষ্মণপূর্বজঃ ।
ততো নিষাদাধিপতির্গুহো জ্ঞাতীনচোদযত্ ॥ 76 ॥
রাঘবোঽপি মহাতেজা নাবমারুহ্য তাং ততঃ ।
ব্রহ্মবত্ ক্ষত্রবচ্চৈব জজাপ হিতমাত্মনঃ ॥ 77 ॥
আচম্য চ যথাশাস্ত্রং নদীং তাং সহ সীতযা ।
প্রাণমত্প্রীতিসংহৃষ্টো লক্ষ্মণশ্চামিতপ্রভঃ ॥ 78 ॥
অনুজ্ঞায সুমন্ত্রং চ সবলং চৈব তং গুহম্ ।
আস্থায নাবং রামস্তু চোদযামাস নাবিকান্ ॥ 79 ॥
ততস্তৈশ্চোদিতা সা নৌঃ কর্ণধারসমাহিতা ।
শুভস্ফ্যবেগাভিহতা শীঘ্রং সলিলমত্যগাত্ ॥ 80 ॥
. ।
মধ্যং তু সমনুপ্রাপ্য ভাগীরথ্যাস্ত্বনিন্দিতা ।
বৈদেহী প্রাঞ্জলির্ভূত্বা তাং নদীমিদমব্রবীত্ ॥ 81 ॥
পুত্রো দশরথস্যাযং মহারাজস্য ধীমতঃ ।
নিদেশং পারযিত্বেমং গঙ্গে ত্বদভিরক্ষিতঃ ॥ 82 ॥
চতুর্দশ হি বর্ষাণি সমগ্রাণ্যুষ্য কাননে ।
ভ্রাত্রা সহ মযা চৈব পুনঃ প্রত্যাগমিষ্যতি ॥ 83 ॥
ততস্ত্বাং দেবি সুভগে ক্ষেমেণ পুনরাগতা ।
যক্ষ্যে প্রমুদিতা গঙ্গে সর্বকামসমৃদ্ধিনী ॥ 84 ॥
ত্বং হি ত্রিপথগা দেবি ব্রহ্মলোকং সমীক্ষসে ।
ভার্যা চোদধিরাজস্য লোকেঽস্মিন্ সম্প্রদৃশ্যসে ॥ 85 ॥
সা ত্বাং দেবি নমস্যামি প্রশংসামি চ শোভনে ।
প্রাপ্তরাজ্যে নরব্যাঘ্রে শিবেন পুনরাগতে ॥ 86 ॥
গবাং শতসহস্রাণি বস্ত্রাণ্যন্নং চ পেশলম্ ।
ব্রাহ্মণেভ্যঃ প্রদাস্যামি তব প্রিযচিকীর্ষযা ॥ 87 ॥
সুরাঘটসহস্রেণ মাংসভূতৌদনেন চ ।
যক্ষ্যে ত্বাং প্রযতা দেবি পুরীং পুনরুপাগতা ॥ 88 ॥
যানি ত্বত্তীরবাসীনি দৈবতানি চ সন্তি হি ।
তানি সর্বাণি যক্ষ্যামি তীর্থান্যাযতনানি চ ॥ 89 ॥
পুনরেব মহাবাহুর্মযা ভ্রাত্রা চ সঙ্গতঃ ।
অযোধ্যাং বনবাসাত্তু প্রবিশত্বনঘোঽনঘে ॥ 90 ॥
তথা সম্ভাষমাণা সা সীতা গঙ্গামনিন্দিতা ।
দক্ষিণা দক্ষিণং তীরং ক্ষিপ্রমেবাভ্যুপাগমত্ ॥ 91 ॥
তীরং তু সমনুপ্রাপ্য নাবং হিত্বা নরর্ষভঃ ।
প্রাতিষ্ঠত সহ ভ্রাত্রা বৈদেহ্যা চ পরন্তপঃ ॥ 92 ॥
অথাব্রবীন্মহাবাহুঃ সুমিত্রানন্দবর্ধনম্ ।
ভব সংরক্ষণার্থায সজনে বিজনেঽপি বা ॥ 93 ॥
অবশ্যং রক্ষণং কার্যমদৃষ্টে বিজনে বনে ।
অগ্রতো গচ্ছ সৌমিত্রে সীতা ত্বামনুগচ্ছতু ॥ 94 ॥
পৃষ্ঠতোঽহং গমিষ্যামি ত্বাং চ সীতাং চ পালযন্ ।
অন্যোন্যস্যেহ নো রক্ষা কর্তব্যা পুরুষর্ষভ ॥ 95 ॥
ন হি তাবদতিক্রান্তা সুকরা কাচন ক্রিযা ।
অদ্য দুঃখং তু বৈদেহী বনবাসস্য বেত্স্যতি ॥ 96 ॥
প্রণষ্টজনসম্বাধং ক্ষেত্রারামবিবর্জিতম্ ।
বিষমং চ প্রপাতং চ বনমদ্য প্রবেক্ষ্যতি ॥ 97 ॥
শ্রুত্বা রামস্য বচনং প্রতস্থে লক্ষ্মণোঽগ্রতঃ ।
অনন্তরং চ সীতাযা রাঘবো রঘুনন্দনঃ ॥ 98 ॥
গতং তু গঙ্গাপরপারমাশু রামং সুমন্ত্রঃ প্রততং নিরীক্ষ্য ।
অধ্বপ্রকর্ষাদ্বিনিবৃত্তদৃষ্টি র্মুমোচ বাষ্পং ব্যথিত স্তপস্বী ॥ 99 ॥
স লোকপালপ্রতিমপ্রভাববাং স্তীর্ত্বা মহাত্মা বরদো মহানদীম্ ।
ততঃ সমৃদ্ধান্ শুভসস্যমালিনঃ ক্রমেণ বত্সান্ মুদিতানুপাগমত্ ॥ 100 ॥
তৌ তত্র হত্বা চতুরো মহামৃগান্ বরাহমৃশ্যং পৃষতং মহারুরুম্ ।
আদায মেধ্যং ত্বরিতং বুভুক্ষিতৌ বাসায কালে যযতুর্বনস্পতিম্ ॥ 101 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে অযোধ্যাকাণ্ডে দ্বিপঞ্চাশস্সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha dvipañcāśassargaḥ |
prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ pṛthuvakṣā mahāyaśāḥ |
uvāca rāmaḥ saumitriṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam || 1 ||
bhāskarodayakālo'yaṃ gatā bhagavatī niśā |
asau sukṛṣṇo vihagaḥ kokilastāta kūjati || 2 ||
barhiṇānāṃ ca nirghoṣaḥ śrūyate nadatāṃ vane |
tarāma jāhnavīṃ saumya śīghragāṃ sāgaraṅgamām || 3 ||
vijñāya rāmasya vacaḥ saumitrirmitranandanaḥ |
guhamāmantrya sūtaṃ ca so'tiṣṭhadbhrāturagrataḥ || 4 ||
sa tu rāmasya vacanaṃ niśamya pratigṛhya ca |
sthapatistūrṇamāhūya sacivānidamabravīt || 5 ||
asya vāhanasaṃyuktāṃ karṇagrāhavatīṃ śubhām |
supratārāṃ dṛḍhāṃ tīrthe śīghraṃ nāvamupāhara || 6 ||
taṃ niśamya samādeśaṃ guhāmātyagaṇo mahān |
upohya rucirāṃ nāvaṃ guhāya pratyavedayat || 7 ||
tataḥ sa prāñjalirbhūtvā guho rāghavamabravīt |
upasthiteyaṃ naurdeva bhūyaḥ kiṃ karavāṇi te || 8 ||
tavāmarasutaprakhya tartuṃ sāgaragāṃ nadīm |
nauriyaṃ puruṣavyāghra tāṃ tvamāroha suvrata || 9 ||
athovāca mahātejā rāmo guhamidaṃ vacaḥ |
kṛtakāmo'smi bhavatā śīghramāropyatāmiti || 10 ||
tataḥ kalāpān sannahya khaḍgau badhvā ca dhanvinau |
jagmaturyena tau gaṅgāṃ sītayā saha rāghavau || 11 ||
rāmameva tu dharmajñamupagamya vinītavat |
kimahaṃ karavāṇīti sūtaḥ prāñjalirabravīt || 12 ||
tato'bravīddāśarathiḥ sumantraṃ spṛśan kareṇottamadakṣiṇena |
sumantra śīghraṃ punareva yāhi rājñaḥ sakāśe bhava cāpramattaḥ || 13 ||
nivartasvetyuvācaiva hyetāvaddhi kṛtaṃ mama |
rathaṃ vihāya padbhyāṃ tu gamiṣyāmi mahāvanam || 14 ||
ātmānaṃ tvabhyanujñātamavekṣyārtaḥ sa sārathiḥ |
sumantraḥ puruṣavyāghramaikṣvākamidamabravīt || 15 ||
nātikrāntamidaṃ loke puruṣeṇeha kenacit |
tava sabhrātṛbhāryasya vāsaḥ prākṛtavadvane || 16 ||
na manye brahmacarye'sti svadhīte vā phalodayaḥ |
mārdavārjavayorvāpi tvāṃ cedvyasanamāgatam || 17 ||
saha rāghava vaidehyā bhrātrā caiva vane vasan |
tvaṃ gatiṃ prāpsyase vīra trīn lokāṃstu jayanniva || 18 ||
vayaṃ khalu hatā rāma ye tvayāpyupavañcitāḥ |
kaikeyyā vaśameṣyāmaḥ pāpāyā duḥkhabhāginaḥ || 19 ||
iti bruvannātmasamaṃ sumantraḥ sārathistadā |
dṛṣṭvā dūragataṃ rāmaṃ duḥkhārto rurude ciram || 20 ||
tatastu vigate bāṣpe sūtaṃ spṛṣṭodakaṃ śucim |
rāmastu madhuraṃ vākyaṃ punaḥ punaruvāca tam || 21 ||
ikṣvākūṇāṃ tvayā tulyaṃ suhṛdaṃ nopalakṣaye |
yathā daśaratho rājā māṃ na śocettathā kuru || 22 ||
śokopahatacetāśca vṛddhaśca jagatīpatiḥ |
kāmabhāvāvasannaśca tasmādetadbravīmi te || 23 ||
yadyadājñāpayetkiñcitsa mahātmā mahīpatiḥ |
kaikeyyāḥ priyakāmārthaṃ kāryaṃ tadavikāṅkṣayā || 24 ||
etadarthaṃ hi rājyāni praśāsati nareśvarāḥ |
yadeṣāṃ sarvakṛtyeṣu mano na pratihanyate || 25 ||
yadyathā sa mahārājo nālīkamadhigacchati |
na ca tāmyati duḥkhena sumantra kuru tattathā || 26 ||
adṛṣṭaduḥkhaṃ rājānaṃ vṛddhamāryaṃ jitendriyam |
brūyāstvamabhivādyaiva mama hetoridaṃ vacaḥ || 27 ||
naivāhamanuśocāmi lakṣmaṇo na ca maithilī |
ayodhyāyāścyutāśceti vane vatsyāmaheti ca || 28 ||
caturdaśasu varṣeṣu nivṛtteṣu punaḥ punaḥ |
lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca drakṣyase kṣipramāgatān || 29 ||
evamuktvā tu rājānaṃ mātaraṃ ca sumantra me |
anyāśca devīssahitāḥ kaikeyīṃ ca punaḥ punaḥ || 30 ||
ārogyaṃ brūhi kauśalyāmatha pādābhivandanam |
sītāyā mama cā''ryasya vacanāllakṣmaṇasya ca || 31 ||
brūyāśca hi mahārājaṃ bharataṃ kṣipramānaya |
āgataścāpi bharataḥ sthāpyo nṛpamate pade || 32 ||
bharataṃ ca pariṣvajya yauvarājye'bhiṣicya ca |
asmatsantāpajaṃ duḥkhaṃ na tvāmabhibhaviṣyati || 33 ||
bharataścāpi vaktavyo yathā rājani vartase |
tathā mātṛṣu vartethāḥ sarvāsvevāviśeṣataḥ || 34 ||
tātasya priyakāmena yauvarājyamapekṣatā |
lokayorubhayoḥ śakyaṃ tvayā yatsukhamedhitum || 35 ||
nivartyamāno rāmeṇa sumantraḥ śokakarśitaḥ |
tatsarvaṃ vacanaṃ śrutvā snehātkākutsthamabravīt || 36 ||
yadahaṃ nopacāreṇa brūyāṃ snehādaviklabaḥ |
bhaktimāniti tattāvadvākyaṃ tvaṃ kṣantumarhasi || 37 ||
kathaṃ hi tvadvihīno'haṃ pratiyāsyāmi tāṃ purīm |
tava tāvadviyogena putraśokākulāmiva || 38 ||
sarāmamapi tāvanme rathaṃ dṛṣṭvā tadā janaḥ |
vinā rāmaṃ rathaṃ dṛṣṭvā vidīryetāpi sā purī || 39 ||
dainyaṃ hi nagarī gaccheddṛṣṭvā śūnyamimaṃ ratham |
sūtāvaśeṣaṃ svaṃ sainyaṃ hatavīramivā'have || 40 ||
dūre'pi nivasantaṃ tvāṃ mānasenāgrataḥ sthitam |
cintayanto'dya nūnaṃ tvāṃ nirāhārāḥ kṛtāḥ prajāḥ || 41 ||
dṛṣṭaṃ taddhi tvayā rāma yādṛśaṃ tvatpravāsane |
prajānāṃ saṅkulaṃ vṛttaṃ tvacchokaklāntacetasām || 42 ||
ārtanādo hi yaḥ paurairmuktastvadvipravāsane |
sarathaṃ māṃ niśāmyaiva kuryuḥ śataguṇaṃ tataḥ || 43 ||
ahaṃ kiṃ cāpi vakṣyāmi devīṃ tava suto mayā |
nīto'sau mātulakulaṃ santāpaṃ mā kṛthā iti || 44 ||
asatyamapi naivāhaṃ brūyāṃ vacanamīdṛśam |
kathamapriyamevāhaṃ brūyāṃ satyamidaṃ vacaḥ || 45 ||
mama tāvanniyogasthāstvadbandhujanavāhinaḥ |
kathaṃ rathaṃ tvayā hīnaṃ pravakṣyanti hayottamāḥ || 46 ||
tanna śakṣyāmyahaṃ gantumayodhyāṃ tvadṛte'nagha |
vanavāsānuyānāya māmanujñātumarhasi || 47 ||
yadi me yācamānasya tyāgameva kariṣyasi |
saratho'gniṃ pravekṣyāmi tyaktamātra iha tvayā || 48 ||
bhaviṣyanti vane yāni tapovighnakarāṇi te |
rathena pratibādhiṣye tāni sattvāni rāghava || 49 ||
tvatkṛte na mayā'vāptaṃ rathacaryākṛtaṃ sukham |
āśaṃse tvatkṛte nāhaṃ vanavāsakṛtaṃ sukham || 50 ||
prasīdecchāmi te'raṇye bhavituṃ pratyanantaraḥ |
prītyā'bhihitamicchāmi bhava me pratyanantaraḥ || 51 ||
ime cāpi hayā vīra yadi te vanavāsinaḥ |
paricaryāṃ kariṣyanti prāpsyanti paramāṃ gatim || 52 ||
tava śuśrūṣaṇaṃ mūrdhnā kariṣyāmi vane vasan |
ayodhyāṃ devalokaṃ vā sarvathā prajahāmyaham || 53 ||
na hi śakyā praveṣṭuṃ sā mayā'yodhyā tvayā vinā |
rājadhānī mahendrasya yathā duṣkṛtakarmaṇā || 54 ||
vanavāse kṣayaṃ prāpte mamaiṣa hi manorathaḥ |
yadanena rathenaiva tvāṃ vaheyaṃ purīṃ punaḥ || 55 ||
caturdaśa hi varṣāṇi sahitasya tvayā vane |
kṣaṇabhūtāni yāsyanti śatasaṅkhyānyato'nyathā || 56 ||
bhṛtyavatsala tiṣṭhantaṃ bhartṛputragate pathi |
bhaktaṃ bhṛtyaṃ sthitaṃ sthityāṃ tvaṃ na māṃ hātumarhasi || 57 ||
evaṃ bahuvidhaṃ dīnaṃ yācamānaṃ punaḥ punaḥ |
rāmo bhṛtyānukampī tu sumantramidamabravīt || 58 ||
jānāmi paramāṃ bhaktiṃ mayi te bhartṛvatsala |
śṛṇu cāpi yadarthaṃ tvāṃ preṣayāmi purīmitaḥ || 59 ||
nagarīṃ tvāṃ gataṃ dṛṣṭvā jananī me yavīyasī |
kaikeyī pratyayaṃ gacchediti rāmo vanaṃ gataḥ || 60 ||
parituṣṭā hi sā devī vanavāsaṃ gate mayi |
rājānaṃ nātiśaṅketa 'mithyāvādī'ti dhārmikam || 61 ||
eṣa me prathamaḥ kalpo yadambā me yavīyasī |
bharatārakṣitaṃ sphītaṃ putrarājyamavāpnuyāt || 62 ||
mama priyārthaṃ rājñaśca sarathastvaṃ purīṃ vraja |
sandiṣṭaścāsi yānarthāṃstāṃ stān brūyāstathā tathā || 63 ||
ityuktvā vacanaṃ sūtaṃ sāntvayitvā punaḥ punaḥ |
guhaṃ vacanamaklībo rāmo hetumadabravīt || 64 ||
nedānīṃ guha yogyo'yaṃ vāso me sajane vane |
āvaśyaṃ hyāśrame vāsaḥ kartavyastadgato vidhiḥ || 65 ||
so'haṃ gṛhītvā niyamaṃ tapasvi janabhūṣaṇam |
hitakāmaḥ piturbhūyaḥ sītāyā lakṣmaṇasya ca || 66 ||
jaṭāḥ kṛtvā gamiṣyāmi nyagrodhakṣīramānaya |
tat kṣīraṃ rājaputrāya guhaḥ kṣipramupāharat || 67 ||
lakṣmaṇasyātmanaścaiva rāmastenākarojjaṭāḥ |
dīrghabāhurnaravyāghro jaṭilatvamadhārayat || 68 ||
tau tadā cīravasanau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau |
āśobhetāmṛṣisamau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 69 ||
tato vaikhānasaṃ mārgamāsthitaḥ saha lakṣmaṇaḥ |
vratamādiṣṭavān rāmaḥ sakhāyaṃ guhamabravīt || 70 ||
apramatto bale kośe durge janapade tathā |
bhavethā guha rājyaṃ hi durārakṣatamaṃ matam || 71 ||
tatastaṃ samanujñāya guhamikṣvākunandanaḥ |
jagāma tūrṇamavyagraḥ sabhāryaḥ saha lakṣmaṇaḥ || 72 ||
sa tu dṛṣṭvā nadītīre nāvamikṣvākunandanaḥ |
titīrṣuḥ śīghragāṃ gaṅgāmidaṃ lakṣmaṇamabravīt || 73 ||
āroha tvaṃ naravyāghra sthitāṃ nāvamimāṃ śanaiḥ |
sītāṃ cāropayānvakṣaṃ parigṛhya manasvinīm || 74 ||
sa bhrātuḥ śāsanaṃ śrutvā sarvamapratikūlayan |
āropya maithilīṃ pūrvamārurohā''tmavāṃ stataḥ || 75 ||
athāruroha tejasvī svayaṃ lakṣmaṇapūrvajaḥ |
tato niṣādādhipatirguho jñātīnacodayat || 76 ||
rāghavo'pi mahātejā nāvamāruhya tāṃ tataḥ |
brahmavat kṣatravaccaiva jajāpa hitamātmanaḥ || 77 ||
ācamya ca yathāśāstraṃ nadīṃ tāṃ saha sītayā |
prāṇamatprītisaṃhṛṣṭo lakṣmaṇaścāmitaprabhaḥ || 78 ||
anujñāya sumantraṃ ca sabalaṃ caiva taṃ guham |
āsthāya nāvaṃ rāmastu codayāmāsa nāvikān || 79 ||
tatastaiścoditā sā nauḥ karṇadhārasamāhitā |
śubhasphyavegābhihatā śīghraṃ salilamatyagāt || 80 ||
. |
madhyaṃ tu samanuprāpya bhāgīrathyāstvaninditā |
vaidehī prāñjalirbhūtvā tāṃ nadīmidamabravīt || 81 ||
putro daśarathasyāyaṃ mahārājasya dhīmataḥ |
nideśaṃ pārayitvemaṃ gaṅge tvadabhirakṣitaḥ || 82 ||
caturdaśa hi varṣāṇi samagrāṇyuṣya kānane |
bhrātrā saha mayā caiva punaḥ pratyāgamiṣyati || 83 ||
tatastvāṃ devi subhage kṣemeṇa punarāgatā |
yakṣye pramuditā gaṅge sarvakāmasamṛddhinī || 84 ||
tvaṃ hi tripathagā devi brahmalokaṃ samīkṣase |
bhāryā codadhirājasya loke'smin sampradṛśyase || 85 ||
sā tvāṃ devi namasyāmi praśaṃsāmi ca śobhane |
prāptarājye naravyāghre śivena punarāgate || 86 ||
gavāṃ śatasahasrāṇi vastrāṇyannaṃ ca peśalam |
brāhmaṇebhyaḥ pradāsyāmi tava priyacikīrṣayā || 87 ||
surāghaṭasahasreṇa māṃsabhūtaudanena ca |
yakṣye tvāṃ prayatā devi purīṃ punarupāgatā || 88 ||
yāni tvattīravāsīni daivatāni ca santi hi |
tāni sarvāṇi yakṣyāmi tīrthānyāyatanāni ca || 89 ||
punareva mahābāhurmayā bhrātrā ca saṅgataḥ |
ayodhyāṃ vanavāsāttu praviśatvanagho'naghe || 90 ||
tathā sambhāṣamāṇā sā sītā gaṅgāmaninditā |
dakṣiṇā dakṣiṇaṃ tīraṃ kṣipramevābhyupāgamat || 91 ||
tīraṃ tu samanuprāpya nāvaṃ hitvā nararṣabhaḥ |
prātiṣṭhata saha bhrātrā vaidehyā ca parantapaḥ || 92 ||
athābravīnmahābāhuḥ sumitrānandavardhanam |
bhava saṃrakṣaṇārthāya sajane vijane'pi vā || 93 ||
avaśyaṃ rakṣaṇaṃ kāryamadṛṣṭe vijane vane |
agrato gaccha saumitre sītā tvāmanugacchatu || 94 ||
pṛṣṭhato'haṃ gamiṣyāmi tvāṃ ca sītāṃ ca pālayan |
anyonyasyeha no rakṣā kartavyā puruṣarṣabha || 95 ||
na hi tāvadatikrāntā sukarā kācana kriyā |
adya duḥkhaṃ tu vaidehī vanavāsasya vetsyati || 96 ||
praṇaṣṭajanasambādhaṃ kṣetrārāmavivarjitam |
viṣamaṃ ca prapātaṃ ca vanamadya pravekṣyati || 97 ||
śrutvā rāmasya vacanaṃ pratasthe lakṣmaṇo'grataḥ |
anantaraṃ ca sītāyā rāghavo raghunandanaḥ || 98 ||
gataṃ tu gaṅgāparapāramāśu rāmaṃ sumantraḥ pratataṃ nirīkṣya |
adhvaprakarṣādvinivṛttadṛṣṭi rmumoca bāṣpaṃ vyathita stapasvī || 99 ||
sa lokapālapratimaprabhāvavāṃ stīrtvā mahātmā varado mahānadīm |
tataḥ samṛddhān śubhasasyamālinaḥ krameṇa vatsān muditānupāgamat || 100 ||
tau tatra hatvā caturo mahāmṛgān varāhamṛśyaṃ pṛṣataṃ mahārurum |
ādāya medhyaṃ tvaritaṃ bubhukṣitau vāsāya kāle yayaturvanaspatim || 101 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvipañcāśassargaḥ ||