📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" 2 A dialog opens 3 Choose "Save as PDF" as printer 4 Click Save
2.20 অযোধ্যাকাণ্ড - বিংশ সর্গঃ
2.20 Ayodhyakanda - Vimsha Sargah
Valmiki Bengali
শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে অযোধ্যাকাণ্ডম্ ।
অথ বিংশস্সর্গঃ ।
তস্মিংস্তু পুরুষব্যাঘ্রে নিষ্ক্রামতি কৃতাঞ্জলৌ ।
আর্তশব্দো মহান্ জজ্ঞে স্ত্রীণামন্তঃপুরে তদা ॥ 1 ॥
কৃত্যেষ্বচোদিতঃ পিত্রা সর্বস্যান্তঃপুরস্য চ ।
গতির্যশ্শরণং চাপি স রামোঽদ্য প্রবত্স্যতি ॥ 2 ॥
কৌশল্যাযাং যথা যুক্তো জনন্যাং বর্ততে সদা ।
তথৈব বর্ততেঽস্মাসু জন্মপ্রভৃতি রাঘবঃ ॥ 3 ॥
ন ক্রুধ্যত্যভিশপ্তোঽপি ক্রোধনীযানি বর্জযন্ ।
ক্রুদ্ধান্প্রসাদযন্সর্বান্ স ইতোঽদ্য প্রবত্স্যতি ॥ 4 ॥
অবুদ্ধির্বত নো রাজা জীবলোকং চরত্যযম্ ।
যো গতিং সর্বভূতানাং পরিত্যজতি রাঘবম্ ॥ 5 ॥
ইতি সর্বা মহিষ্যস্তা বিবত্সা ইব ধেনবঃ ।
পতিমাচুক্রুশুশ্চৈব সস্বরং চাপি চুক্রুশুঃ ॥ 6 ॥
স হি চান্তঃপুরে ঘোরমার্তশব্দং মহীপতিঃ ।
পুত্রশোকাভিসন্তপ্তঃ শ্রুত্বা ব্যালীযতাঽসনে ॥ 7 ॥
রামস্তু ভৃশমাযস্তো নিশ্শ্বসন্নিব কুঞ্জরঃ ।
জগাম সহিতো ভ্রাত্রা মাতুরন্তঃপুরং বশী ॥ 8 ॥
সোঽপশ্যত্পুরুষং তত্র বৃদ্ধং পরমপূজিতম্ ।
উপবিষ্টং গৃহদ্বারি তিষ্ঠতশ্চাপরান্বহূন্ ॥ 9 ॥
দৃষ্ট্বৈব তু তদা রামং তে সর্বে সহসোত্থিতাঃ ।
জযেন জযতাং শ্রেষ্ঠং বর্ধযন্তি স্ম রাঘবম্ ॥ 10 ॥
প্রবিশ্য প্রথমাং কক্ষ্যাং দ্বিতীযাযাং দদর্শ সঃ ।
ব্রাহ্মণান্বেদসম্পন্নান্বৃদ্ধান্রাজ্ঞাঽভিসত্কৃতান্ ॥ 11 ॥
প্রণম্য রামস্তান্বিপ্রাংস্তৃতীযাযাং দদর্শ সঃ ।
স্ত্রিযো বৃদ্ধাস্তথা বালা দ্বাররক্ষণতত্পরাঃ ॥ 12 ॥
বর্ধযিত্বা প্রহৃষ্টাস্তাঃ প্রবিশ্য চ গৃহং স্ত্রিযঃ ।
ন্যবেদযন্ত ত্বরিতা রামমাতুঃ প্রিযং তদা ॥ 13 ॥
কৌশল্যাপি তদা দেবী রাত্রিং স্থিত্বা সমাহিতা ।
প্রভাতে ত্বকরোত্পূজাং বিষ্ণোঃ পুত্রহিতৈষিণী ॥ 14 ॥
সা ক্ষৌমবসনা হৃষ্টা নিত্যং ব্রতপরাযণা ।
অগ্নিং জুহোতি স্ম তদা মন্ত্রবত্কৃতমঙ্গলা ॥ 15 ॥
প্রবিশ্য চ তদা রামো মাতুরন্তঃপুরং শুভম্ ।
দদর্শ মাতরং তত্র হাবযন্তীং হুতাশনম্ ॥ 16 ॥
দেবকার্যনিমিত্তং চ তত্রাপশ্যত্সমুদ্যতম্ ।
দধ্যক্ষতং ঘৃতং চৈব মোদকান্হবিষস্তথা ॥ 17 ॥
লাজান্মাল্যানি শুক্লানি পাযসং কৃসরং তথা ।
সমিধঃ পূর্ণকুম্ভাংশ্চ দদর্শ রঘুনন্দনঃ ॥ 18 ॥
তাং শুক্লক্ষৌমসংবীতাং ব্রতযোগেন কর্শিতাম্ ।
তর্পযন্তীং দদর্শাদ্ভির্দেবতাং দেববর্ণিনীম্ ॥ 19 ॥
সা চিরস্যাত্মজং দৃষ্ট্বা মাতৃনন্দনমাগতম্ ।
অভিচক্রাম সংহৃষ্টা কিশোরং বডবা যথা ॥ 20 ॥
স মাতরমভিক্রান্তামুপসঙ্গৃহ্য রাঘবঃ ।
পরিষ্বক্তশ্চ বাহুভ্যামুপাঘ্রাতশ্চ মূর্ধনি ॥ 21 ॥
তমুবাচ দুরাধর্ষং রাঘবং সুতমাত্মনঃ ।
কৌশল্যা পুত্রবাত্সল্যাদিদং প্রিযহিতং বচঃ ॥ 22 ॥
বৃদ্ধানাং ধর্মশীলানাং রাজর্ষীণাং মহাত্মনাম্ ।
প্রাপ্নুহ্যাযুশ্চ কীর্তিং চ ধর্মং চোপহিতং কুলে ॥ 23 ॥
সত্যপ্রতিজ্ঞং পিতরং রাজানং পশ্য রাঘব ।
অদ্যৈব হি ত্বাং ধর্মাত্মা যৌবরাজ্যেঽভিষেক্ষ্যতি ॥ 24 ॥
দত্তমাসনমালভ্য ভোজনেন নিমন্ত্রিতঃ ।
মাতরং রাঘবঃ কিঞ্চিদ্ব্রীডাত্প্রসার্যাঞ্জলিমব্রবীত্ ॥ 25 ॥
স স্বভাববিনীতশ্চ গৌরবাচ্চ তদা নতঃ ।
প্রস্থিতো দণ্ডকারণ্যমাপ্রষ্টুমুপচক্রমে ॥ 26 ॥
দেবি নূনং ন জানীষে মহদ্ভযমুপস্থিতম্ ।
ইদং তব চ দুঃখায বৈদেহ্যা লক্ষ্মণস্য চ ॥ 27 ॥
গমিষ্যে দণ্ডকারণ্যং কিমনেনাসনেন মে ।
বিষ্টরাসনযোগ্যো হি কালোঽযং মামুপস্থিতঃ ॥ 28 ॥
চতুর্দশ হি বর্ষাণি বত্স্যামি বিজনে বনে ।
মধুমূলফলৈর্জীবন্হিত্বা মুনিবদামিষম্ ॥ 29 ॥
ভরতায মহারাজো যৌবরাজ্যং প্রযচ্ছতি ।
মাং পুনর্দণ্ডকারণ্যে বিবাসযতি তাপসম্ ॥ 30 ॥
স ষট্চাষ্টৌ চ বর্ষাণি বত্স্যামি বিজনে বনে ।
আসেবমানো বন্যানি ফলমূলৈশ্চ বর্তযন্ ॥ 31 ॥
সা নিকৃত্তেব সালস্য যষ্টিঃ পরশুনা বনে ।
পপাত সহসা দেবী দেবতেব দিবশ্চ্যুতা ॥ 32 ॥
তামদুঃখোচিতাং দৃষ্ট্বা পতিতাং কদলীমিব ।
রামস্তূত্থাপযামাস মাতরং গতচেতসম্ ॥ 33 ॥
উপাবৃত্ত্যোত্থিতাং দীনাং বডবামিব বাহিতাম্ ।
পাংসুকুণ্ঠিতসর্বাঙ্গীং বিমমর্শ চ পাণিনা ॥ 34 ॥
সা রাঘবমুপাসীনমসুখার্তা সুখোচিতা ।
উবাচ পুরুষব্যাঘ্রমুপশৃণ্বতি লক্ষ্মণে ॥ 35 ॥
যদি পুত্র ন জাযেথা মম শোকায রাঘব ।
ন স্ম দুঃখমতো ভূযঃ পশ্যেযমহমপ্রজাঃ ॥ 36 ॥
এক এব হি বন্ধ্যাযা শ্শোকো ভবতি মানসঃ ।
অপ্রজাঽস্মীতি সন্তাপো ন হ্যন্যঃ পুত্র বিদ্যতে ॥ 37 ॥
ন দৃষ্টপূর্বং কল্যাণং সুখং বা পতিপৌরুষে ।
অপি পুত্রে ঽপি পশ্যেযমিতি রামাঽস্থিতং মযা ॥ 38 ॥
সা বহূন্যমনোজ্ঞানি বাক্যানি হৃদযচ্ছিদাম্ ।
অহং শ্রোষ্যে সপত্নীনামবরাণাং বরা সতী ॥ 39 ॥
অতো দুঃখতরং কিং নু প্রমদানাং ভবিষ্যতি ।
মম শোকো বিলাপশ্চ যাদৃশোঽযমনন্তকঃ ॥ 40 ॥
ত্বযি সন্নিহিতেঽপ্যেবমহমাসং নিরাকৃতা ।
কিং পুনঃ প্রোষিতে তাত ধ্রুবং মরণমেব মে ॥ 41 ॥
অত্যন্তনিগৃহীতাস্মি ভর্তুর্নিত্যমতন্ত্রিতা ।
পরিবারেণ কৈকেয্যা স্সমা বাপ্যথবাঽবরা ॥ 42 ॥
যোঽহি মাং সেবতে কশ্চিদথবাপ্যনুবর্ততে ।
কৈকেয্যাঃ পুত্রমন্বীক্ষ্য স্বশ্চি জনো নাভিভাষতে ॥ 43 ॥
নিত্যক্রোধতযা তস্যাঃ কথং নু খরবাদিতত্ ।
কৈকেয্যা বদনং দ্রষ্টুং পুত্র শক্ষ্যামি দুর্গতা ॥ 44 ॥
দশ সপ্ত চ বর্ষাণি জাতস্য তব রাঘব অতিতানি প্রকাঙ্ক্ষন্ত্যা মযা দুঃখপরিক্ষযম্ ॥ 45 ॥
তদক্ষযং মহদ্দুঃখং নোত্সহে সহিতুং চিরম্ ।
বিপ্রকারং সপত্নীনামেবং জীর্ণাঽপি রাঘব ॥ 46 ॥
অপশ্যন্তী তব মুখং পরিপূর্ণশশিপ্রভম্ ।
কৃপণা বর্তযিষ্যামি কথং কৃপণজীবিকাম্ ॥ 47 ॥
উপবাসৈশ্চ যোগৈশ্চ বহুভিশ্চ পরিশ্রমৈঃ ।
দুঃখং সংবর্ধিতো মোঘং ত্বং হি দুর্গতযা মযা ॥ 48 ॥
স্থিরং তু হৃদযং মন্যে মমেদং যন্ন দীর্যতে ।
প্রাবৃষীব মহানদ্যা স্পৃষ্টং কূলং নবাম্ভসা ॥ 49 ॥
মমৈব নূনং মরণং ন বিদ্যতে ন চাবকাঽশোস্তি যমক্ষযেঽমম ।
যদন্তকোঽদ্যৈব ন মাং জিহীর্ষতি ।
প্রসহ্য সিংহো রুদতীং মৃগীমিব ॥ 50 ॥
স্থিরং হি নূনং হৃদযং মমাযসং ন ভিদ্যতে যদ্ভুবি নাবদীর্যতে ।
অনেন দুঃখেন চ দেহমর্পিতং ধ্রুবং হ্যকালে মরণং ন বিদ্যতে ॥ 51 ॥
ইদং হি দুঃখং যদনর্থকানি মে ব্রতানি দানানি চ সংযমাশ্চ হি ।
তপশ্চ তপ্তং যদপত্যকারণা ত্সুনিষ্ফলং বীজমিবোপ্তমূষরে ॥ 52 ॥
যদি হ্যকালে মরণং স্বযেচ্ছযা লভেত কশ্চিদ্গুরুদুঃখকর্শিতঃ ।
গতাহমদ্যৈব পরেতসংসদং বিনা ত্বযা ধেনুরিবাত্মজেন বৈ ॥ 53 ॥
অথাপি কিং জীবিতমদ্য মে বৃথা ত্বযা বিনা চন্দ্রনিভাননপ্রভ ।
অনুব্রজিষ্যামি বনং ত্বযৈব গৌ স্সুদুর্বলা বত্সমিবানুকাঙ্ক্ষযা ॥ 54 ॥
ভৃশমসুখমমর্ষিতা তদা বহু বিললাপ সমীক্ষ্য রাঘবম্ ।
ব্যসনমুপনিশম্য সা মহ ত্সুতমিব বদ্ধমবেক্ষ্য কিন্নরী ॥ 55 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে অযোধ্যাকাণ্ডে বিংশস্সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha viṃśassargaḥ |
tasmiṃstu puruṣavyāghre niṣkrāmati kṛtāñjalau |
ārtaśabdo mahān jajñe strīṇāmantaḥpure tadā || 1 ||
kṛtyeṣvacoditaḥ pitrā sarvasyāntaḥpurasya ca |
gatiryaśśaraṇaṃ cāpi sa rāmo'dya pravatsyati || 2 ||
kauśalyāyāṃ yathā yukto jananyāṃ vartate sadā |
tathaiva vartate'smāsu janmaprabhṛti rāghavaḥ || 3 ||
na krudhyatyabhiśapto'pi krodhanīyāni varjayan |
kruddhānprasādayansarvān sa ito'dya pravatsyati || 4 ||
abuddhirbata no rājā jīvalokaṃ caratyayam |
yo gatiṃ sarvabhūtānāṃ parityajati rāghavam || 5 ||
iti sarvā mahiṣyastā vivatsā iva dhenavaḥ |
patimācukruśuścaiva sasvaraṃ cāpi cukruśuḥ || 6 ||
sa hi cāntaḥpure ghoramārtaśabdaṃ mahīpatiḥ |
putraśokābhisantaptaḥ śrutvā vyālīyatā'sane || 7 ||
rāmastu bhṛśamāyasto niśśvasanniva kuñjaraḥ |
jagāma sahito bhrātrā māturantaḥpuraṃ vaśī || 8 ||
so'paśyatpuruṣaṃ tatra vṛddhaṃ paramapūjitam |
upaviṣṭaṃ gṛhadvāri tiṣṭhataścāparānbahūn || 9 ||
dṛṣṭvaiva tu tadā rāmaṃ te sarve sahasotthitāḥ |
jayena jayatāṃ śreṣṭhaṃ vardhayanti sma rāghavam || 10 ||
praviśya prathamāṃ kakṣyāṃ dvitīyāyāṃ dadarśa saḥ |
brāhmaṇānvedasampannānvṛddhānrājñā'bhisatkṛtān || 11 ||
praṇamya rāmastānviprāṃstṛtīyāyāṃ dadarśa saḥ |
striyo vṛddhāstathā bālā dvārarakṣaṇatatparāḥ || 12 ||
vardhayitvā prahṛṣṭāstāḥ praviśya ca gṛhaṃ striyaḥ |
nyavedayanta tvaritā rāmamātuḥ priyaṃ tadā || 13 ||
kauśalyāpi tadā devī rātriṃ sthitvā samāhitā |
prabhāte tvakarotpūjāṃ viṣṇoḥ putrahitaiṣiṇī || 14 ||
sā kṣaumavasanā hṛṣṭā nityaṃ vrataparāyaṇā |
agniṃ juhoti sma tadā mantravatkṛtamaṅgalā || 15 ||
praviśya ca tadā rāmo māturantaḥpuraṃ śubham |
dadarśa mātaraṃ tatra hāvayantīṃ hutāśanam || 16 ||
devakāryanimittaṃ ca tatrāpaśyatsamudyatam |
dadhyakṣataṃ ghṛtaṃ caiva modakānhaviṣastathā || 17 ||
lājānmālyāni śuklāni pāyasaṃ kṛsaraṃ tathā |
samidhaḥ pūrṇakumbhāṃśca dadarśa raghunandanaḥ || 18 ||
tāṃ śuklakṣaumasaṃvītāṃ vratayogena karśitām |
tarpayantīṃ dadarśādbhirdevatāṃ devavarṇinīm || 19 ||
sā cirasyātmajaṃ dṛṣṭvā mātṛnandanamāgatam |
abhicakrāma saṃhṛṣṭā kiśoraṃ baḍabā yathā || 20 ||
sa mātaramabhikrāntāmupasaṅgṛhya rāghavaḥ |
pariṣvaktaśca bāhubhyāmupāghrātaśca mūrdhani || 21 ||
tamuvāca durādharṣaṃ rāghavaṃ sutamātmanaḥ |
kauśalyā putravātsalyādidaṃ priyahitaṃ vacaḥ || 22 ||
vṛddhānāṃ dharmaśīlānāṃ rājarṣīṇāṃ mahātmanām |
prāpnuhyāyuśca kīrtiṃ ca dharmaṃ copahitaṃ kule || 23 ||
satyapratijñaṃ pitaraṃ rājānaṃ paśya rāghava |
adyaiva hi tvāṃ dharmātmā yauvarājye'bhiṣekṣyati || 24 ||
dattamāsanamālabhya bhojanena nimantritaḥ |
mātaraṃ rāghavaḥ kiñcidvrīḍātprasāryāñjalimabravīt || 25 ||
sa svabhāvavinītaśca gauravācca tadā nataḥ |
prasthito daṇḍakāraṇyamāpraṣṭumupacakrame || 26 ||
devi nūnaṃ na jānīṣe mahadbhayamupasthitam |
idaṃ tava ca duḥkhāya vaidehyā lakṣmaṇasya ca || 27 ||
gamiṣye daṇḍakāraṇyaṃ kimanenāsanena me |
viṣṭarāsanayogyo hi kālo'yaṃ māmupasthitaḥ || 28 ||
caturdaśa hi varṣāṇi vatsyāmi vijane vane |
madhumūlaphalairjīvanhitvā munivadāmiṣam || 29 ||
bharatāya mahārājo yauvarājyaṃ prayacchati |
māṃ punardaṇḍakāraṇye vivāsayati tāpasam || 30 ||
sa ṣaṭcāṣṭau ca varṣāṇi vatsyāmi vijane vane |
āsevamāno vanyāni phalamūlaiśca vartayan || 31 ||
sā nikṛtteva sālasya yaṣṭiḥ paraśunā vane |
papāta sahasā devī devateva divaścyutā || 32 ||
tāmaduḥkhocitāṃ dṛṣṭvā patitāṃ kadalīmiva |
rāmastūtthāpayāmāsa mātaraṃ gatacetasam || 33 ||
upāvṛttyotthitāṃ dīnāṃ baḍabāmiva vāhitām |
pāṃsukuṇṭhitasarvāṅgīṃ vimamarśa ca pāṇinā || 34 ||
sā rāghavamupāsīnamasukhārtā sukhocitā |
uvāca puruṣavyāghramupaśṛṇvati lakṣmaṇe || 35 ||
yadi putra na jāyethā mama śokāya rāghava |
na sma duḥkhamato bhūyaḥ paśyeyamahamaprajāḥ || 36 ||
eka eva hi vandhyāyā śśoko bhavati mānasaḥ |
aprajā'smīti santāpo na hyanyaḥ putra vidyate || 37 ||
na dṛṣṭapūrvaṃ kalyāṇaṃ sukhaṃ vā patipauruṣe |
api putre 'pi paśyeyamiti rāmā'sthitaṃ mayā || 38 ||
sā bahūnyamanojñāni vākyāni hṛdayacchidām |
ahaṃ śroṣye sapatnīnāmavarāṇāṃ varā satī || 39 ||
ato duḥkhataraṃ kiṃ nu pramadānāṃ bhaviṣyati |
mama śoko vilāpaśca yādṛśo'yamanantakaḥ || 40 ||
tvayi sannihite'pyevamahamāsaṃ nirākṛtā |
kiṃ punaḥ proṣite tāta dhruvaṃ maraṇameva me || 41 ||
atyantanigṛhītāsmi bharturnityamatantritā |
parivāreṇa kaikeyyā ssamā vāpyathavā'varā || 42 ||
yo'hi māṃ sevate kaścidathavāpyanuvartate |
kaikeyyāḥ putramanvīkṣya svaści jano nābhibhāṣate || 43 ||
nityakrodhatayā tasyāḥ kathaṃ nu kharavāditat |
kaikeyyā vadanaṃ draṣṭuṃ putra śakṣyāmi durgatā || 44 ||
daśa sapta ca varṣāṇi jātasya tava rāghava atitāni prakāṅkṣantyā mayā duḥkhaparikṣayam || 45 ||
tadakṣayaṃ mahadduḥkhaṃ notsahe sahituṃ ciram |
viprakāraṃ sapatnīnāmevaṃ jīrṇā'pi rāghava || 46 ||
apaśyantī tava mukhaṃ paripūrṇaśaśiprabham |
kṛpaṇā vartayiṣyāmi kathaṃ kṛpaṇajīvikām || 47 ||
upavāsaiśca yogaiśca bahubhiśca pariśramaiḥ |
duḥkhaṃ saṃvardhito moghaṃ tvaṃ hi durgatayā mayā || 48 ||
sthiraṃ tu hṛdayaṃ manye mamedaṃ yanna dīryate |
prāvṛṣīva mahānadyā spṛṣṭaṃ kūlaṃ navāmbhasā || 49 ||
mamaiva nūnaṃ maraṇaṃ na vidyate na cāvakā'śosti yamakṣaye'mama |
yadantako'dyaiva na māṃ jihīrṣati |
prasahya siṃho rudatīṃ mṛgīmiva || 50 ||
sthiraṃ hi nūnaṃ hṛdayaṃ mamāyasaṃ na bhidyate yadbhuvi nāvadīryate |
anena duḥkhena ca dehamarpitaṃ dhruvaṃ hyakāle maraṇaṃ na vidyate || 51 ||
idaṃ hi duḥkhaṃ yadanarthakāni me vratāni dānāni ca saṃyamāśca hi |
tapaśca taptaṃ yadapatyakāraṇā tsuniṣphalaṃ bījamivoptamūṣare || 52 ||
yadi hyakāle maraṇaṃ svayecchayā labheta kaścidguruduḥkhakarśitaḥ |
gatāhamadyaiva paretasaṃsadaṃ vinā tvayā dhenurivātmajena vai || 53 ||
athāpi kiṃ jīvitamadya me vṛthā tvayā vinā candranibhānanaprabha |
anuvrajiṣyāmi vanaṃ tvayaiva gau ssudurbalā vatsamivānukāṅkṣayā || 54 ||
bhṛśamasukhamamarṣitā tadā bahu vilalāpa samīkṣya rāghavam |
vyasanamupaniśamya sā maha tsutamiva baddhamavekṣya kinnarī || 55 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe viṃśassargaḥ ||