📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" 2 A dialog opens 3 Choose "Save as PDF" as printer 4 Click Save
বিদুর নীতি - উদ্যোগ পর্বম্, অধ্যাযঃ 37
Vidura Niti - Udyoga Parvam, Adhyayah 37
Vyasa Bengali
॥ ইতি শ্রীমহাভারতে উদ্যোগপর্বণি প্রজাগরপর্বণি
বিদুরবাক্যে সপ্তত্রিংশোঽধ্যাযঃ ॥
বিদুর উবাচ ।
সপ্তদশেমান্রাজেন্দ্র মনুঃ স্বাযম্ভুবোঽব্রবীত্ ।
বৈচিত্রবীর্য পুরুষানাকাশং মুষ্টিভির্ঘ্নতঃ ॥ 1॥
তানেবিন্দ্রস্য হি ধনুরনাম্যং নমতোঽব্রবীত্ ।
অথো মরীচিনঃ পাদাননাম্যান্নমতস্তথা ॥ 2॥
যশ্চাশিষ্যং শাসতি যশ্ চ কুপ্যতে
যশ্চাতিবেলং ভজতে দ্বিষন্তম্ ।
স্ত্রিযশ্চ যোঽরক্ষতি ভদ্রমস্তু তে
যশ্চাযাচ্যং যাচতি যশ্ চ কত্থতে ॥ 3॥
যশ্চাভিজাতঃ প্রকরোত্যকার্যং
যশ্চাবলো বলিনা নিত্যবৈরী ।
অশ্রদ্দধানায চ যো ব্রবীতি
যশ্চাকাম্যং কামযতে নরেন্দ্র ॥ 4॥
বধ্বা হাসং শ্বশুরো যশ্ চ মন্যতে
বধ্বা বসন্নুত যো মানকামঃ ।
পরক্ষেত্রে নির্বপতি যশ্চ বীজং
স্ত্রিযং চ যঃ পরিবদতেঽতিবেলম্ ॥ 5॥
যশ্চৈব লব্ধ্বা ন স্মরামীত্যুবাচ
দত্ত্বা চ যঃ কত্থতি যাচ্যমানঃ ।
যশ্চাসতঃ সান্ত্বমুপাসতীহ
এতেঽনুযান্ত্যনিলং পাশহস্তাঃ ॥ 6॥
যস্মিন্যথা বর্ততে যো মনুষ্যস্
তস্মিংস্তথা বর্তিতব্যং স ধর্মঃ ।
মাযাচারো মাযযা বর্তিতব্যঃ
সাধ্বাচারঃ সাধুনা প্রত্যুদেযঃ ॥ 7॥
ধৃতরাষ্ট্র উবাচ ।
শতাযুরুক্তঃ পুরুষঃ সর্ববেদেষু বৈ যদা ।
নাপ্নোত্যথ চ তত্সর্বমাযুঃ কেনেহ হেতুনা ॥ 8॥
বিদুর উবাচ ।
অতিবাদোঽতিমানশ্চ তথাত্যাগো নরাধিপঃ ।
ক্রোধশ্চাতিবিবিত্সা চ মিত্রদ্রোহশ্চ তানি ষট্ ॥ 9॥
এত এবাসযস্তীক্ষ্ণাঃ কৃন্তন্ত্যাযূংষি দেহিনাম্ ।
এতানি মানবান্ঘ্নন্তি ন মৃত্যুর্ভদ্রমস্তু তে ॥ 10॥
বিশ্বস্তস্যৈতি যো দারান্যশ্চাপি গুরু তক্পগঃ ।
বৃষলী পতির্দ্বিজো যশ্চ পানপশ্চৈব ভারত ॥ 11॥
শরণাগতহা চৈব সর্বে ব্রহ্মহণৈঃ সমাঃ ।
এতৈঃ সমেত্য কর্তব্যং প্রাযশ্চিত্তমিতি শ্রুতিঃ ॥ 12॥
গৃহী বদান্যোঽনপবিদ্ধ বাক্যঃ
শেষান্ন ভোকাপ্যবিহিংসকশ্ চ ।
নানর্থকৃত্ত্যক্তকলিঃ কৃতজ্ঞঃ
সত্যো মৃদুঃ স্বর্গমুপৈতি বিদ্বান্ ॥ 13॥
সুলভাঃ পুরুষা রাজন্সততং প্রিযবাদিনঃ ।
অপ্রিযস্য তু পথ্যস্য বক্তা শ্রোতা চ দুর্লভঃ ॥ 14॥
যো হি ধর্মং ব্যপাশ্রিত্য হিত্বা ভর্তুঃ প্রিযাপ্রিযে ।
অপ্রিযাণ্যাহ পথ্যানি তেন রাজা সহাযবান্ ॥ 15॥
ত্যজেত্কুলার্থে পুরুষং গ্রামস্যার্থে কুলং ত্যজেত্ ।
গ্রামং জনপদস্যার্থে আত্মার্থে পৃথিবীং ত্যজেত্ ॥ 16॥
আপদর্থং ধনং রক্ষেদ্দারান্রক্ষেদ্ধনৈরপি ।
আত্মানং সততং রক্ষেদ্দারৈরপি ধনৈরপি ॥ 17॥
উক্তং মযা দ্যূতকালেঽপি রাজন্
নৈবং যুক্তং বচনং প্রাতিপীয ।
তদৌষধং পথ্যমিবাতুরস্য
ন রোচতে তব বৈচিত্র বীর্য ॥ 18॥
কাকৈরিমাংশ্চিত্রবর্হান্মযূরান্
পরাজৈষ্ঠাঃ পাণ্ডবান্ধার্তরাষ্ট্রৈঃ ।
হিত্বা সিংহান্ক্রোষ্টু কান্গূহমানঃ
প্রাপ্তে কালে শোচিতা ত্বং নরেন্দ্র ॥ 19॥
যস্তাত ন ক্রুধ্যতি সর্বকালং
ভৃত্যস্য ভক্তস্য হিতে রতস্য ।
তস্মিন্ভৃত্যা ভর্তরি বিশ্বসন্তি
ন চৈনমাপত্সু পরিত্যজন্তি ॥ 20॥
ন ভৃত্যানাং বৃত্তি সংরোধনেন
বাহ্যং জনং সঞ্জিঘৃক্ষেদপূর্বম্ ।
ত্যজন্তি হ্যেনমুচিতাবরুদ্ধাঃ
স্নিগ্ধা হ্যমাত্যাঃ পরিহীনভোগাঃ ॥ 21॥
কৃত্যানি পূর্বং পরিসঙ্খ্যায সর্বাণ্য্
আযব্যযাবনুরূপাং চ বৃত্তিম্ ।
সঙ্গৃহ্ণীযাদনুরূপান্সহাযান্
সহাযসাধ্যানি হি দুষ্করাণি ॥ 22॥
অভিপ্রাযং যো বিদিত্বা তু ভর্তুঃ
সর্বাণি কার্যাণি করোত্যতন্দ্রীঃ ।
বক্তা হিতানামনুরক্ত আর্যঃ
শক্তিজ্ঞ আত্মেব হি সোঽনুকম্প্যঃ ॥ 23॥
বাক্যং তু যো নাদ্রিযতেঽনুশিষ্টঃ
প্রত্যাহ যশ্চাপি নিযুজ্যমানঃ ।
প্রজ্ঞাভিমানী প্রতিকূলবাদী
ত্যাজ্যঃ স তাদৃক্ত্বরযৈব ভৃত্যঃ ॥ 24॥
অস্তব্ধমক্লীবমদীর্ঘসূত্রং
সানুক্রোশং শ্লক্ষ্ণমহার্যমন্যৈঃ ।
অরোগ জাতীযমুদারবাক্যং
দূতং বদন্ত্যষ্ট গুণোপপন্নম্ ॥ 25॥
ন বিশ্বাসাজ্জাতু পরস্য গেহং
গচ্ছেন্নরশ্চেতযানো বিকালে ।
ন চত্বরে নিশি তিষ্ঠেন্নিগূঢো
ন রাজন্যাং যোষিতং প্রার্থযীত ॥ 26॥
ন নিহ্নবং সত্র গতস্য গচ্ছেত্
সংসৃষ্ট মন্ত্রস্য কুসঙ্গতস্য ।
ন চ ব্রূযান্নাশ্বসামি ত্বযীতি
স কারণং ব্যপদেশং তু কুর্যাত্ ॥ 27॥
ঘৃণী রাজা পুংশ্চলী রাজভৃত্যঃ
পুত্রো ভ্রাতা বিধবা বাল পুত্রা ।
সেনা জীবী চোদ্ধৃত ভক্ত এব
ব্যবহারে বৈ বর্জনীযাঃ স্যুরেতে ॥ 28॥
গুণা দশ স্নানশীলং ভজন্তে
বলং রূপং স্বরবর্ণপ্রশুদ্ধিঃ ।
স্পর্শশ্চ গন্ধশ্চ বিশুদ্ধতা চ
শ্রীঃ সৌকুমার্যং প্রবরাশ্চ নার্যঃ ॥ 29॥
গুণাশ্চ ষণ্মিতভুক্তং ভজন্তে
আরোগ্যমাযুশ্চ সুখং বলং চ ।
অনাবিলং চাস্য ভবেদপত্যং
ন চৈনমাদ্যূন ইতি ক্ষিপন্তি ॥ 30॥
অকর্ম শীলং চ মহাশনং চ
লোকদ্বিষ্টং বহু মাযং নৃশংসম্ ।
অদেশকালজ্ঞমনিষ্ট বেষম্
এতান্গৃহে ন প্রতিবাসযীত ॥ 31॥
কদর্যমাক্রোশকমশ্রুতং চ
বরাক সম্ভূতমমান্য মানিনম্ ।
নিষ্ঠূরিণং কৃতবৈরং কৃতঘ্নম্
এতান্ভৃতার্তোঽপি ন জাতু যাচেত্ ॥ 32॥
সঙ্ক্লিষ্টকর্মাণমতিপ্রবাদং
নিত্যানৃতং চাদৃঢ ভক্তিকং চ ।
বিকৃষ্টরাগং বহুমানিনং চাপ্য্
এতান্ন সেবেত নরাধমান্ষট্ ॥ 33॥
সহাযবন্ধনা হ্যর্থাঃ সহাযাশ্চার্থবন্ধনাঃ ।
অন্যোন্যবন্ধনাবেতৌ বিনান্যোন্যং ন সিধ্যতঃ ॥ 34॥
উত্পাদ্য পুত্রাননৃণাংশ্চ কৃত্বা
বৃত্তিং চ তেভ্যোঽনুবিধায কাং চিত্ ।
স্থানে কুমারীঃ প্রতিপাদ্য সর্বা
অরণ্যসংস্থো মুনিবদ্বুভূষেত্ ॥ 35॥
হিতং যত্সর্বভূতানামাত্মনশ্চ সুখাবহম্ ।
তত্কুর্যাদীশ্বরো হ্যেতন্মূলং ধর্মার্থসিদ্ধযে ॥ 36॥
বুদ্ধিঃ প্রভাবস্তেজশ্চ সত্ত্বমুত্থানমেব চ ।
ব্যবসাযশ্চ যস্য স্যাত্তস্যাবৃত্তি ভযং কুতঃ ॥ 37॥
পশ্য দোষান্পাণ্ডবৈর্বিগ্রহে ত্বং
যত্র ব্যথেরন্নপি দেবাঃ স শক্রাঃ ।
পুত্রৈর্বৈরং নিত্যমুদ্বিগ্নবাসো
যশঃ প্রণাশো দ্বিষতাং চ হর্ষঃ ॥ 38॥
ভীষ্মস্য কোপস্তব চেন্দ্র কল্প
দ্রোণস্য রাজ্ঞশ্চ যুধিষ্ঠিরস্য ।
উত্সাদযেল্লোকমিমং প্রবৃদ্ধঃ
শ্বেতো গ্রহস্তির্যগিবাপতন্খে ॥ 39॥
তব পুত্রশতং চৈব কর্ণঃ পঞ্চ চ পাণ্ডবাঃ ।
পৃথিবীমনুশাসেযুরখিলাং সাগরাম্বরাম্ ॥ 40॥
ধার্তরাষ্ট্রা বনং রাজন্ব্যাঘ্রাঃ পাণ্ডুসুতা মতাঃ ।
মা বনং ছিন্ধি স ব্যাঘ্রং মা ব্যাঘ্রান্নীনশো বনাত্ ॥ 41॥
ন স্যাদ্বনমৃতে ব্যাঘ্রান্ব্যাঘ্রা ন স্যুরৃতে বনম্ ।
বনং হি রক্ষ্যতে ব্যাঘ্রৈর্ব্যাঘ্রান্রক্ষতি কাননম্ ॥ 42॥
ন তথেচ্ছন্ত্যকল্যাণাঃ পরেষাং বেদিতুং গুণান্ ।
যথৈষাং জ্ঞাতুমিচ্ছন্তি নৈর্গুণ্যং পাপচেতসঃ ॥ 43॥
অর্থসিদ্ধিং পরামিচ্ছন্ধর্মমেবাদিতশ্ চরেত্ ।
ন হি ধর্মাদপৈত্যর্থঃ স্বর্গলোকাদিবামৃতম্ ॥ 44॥
যস্যাত্মা বিরতঃ পাপাত্কল্যাণে চ নিবেশিতঃ ।
তেন সর্বমিদং বুদ্ধং প্রকৃতির্বিকৃতির্শ্চ যা ॥ 45॥
যো ধর্মমর্থং কামং চ যথাকালং নিষেবতে ।
ধর্মার্থকামসংযোগং যোঽমুত্রেহ চ বিন্দতি ॥ 46॥
সন্নিযচ্ছতি যো বেগমুত্থিতং ক্রোধহর্ষযোঃ ।
স শ্রিযো ভাজনং রাজন্যশ্চাপত্সু ন মুহ্যতি ॥ 47॥
বলং পঞ্চ বিধং নিত্যং পুরুষাণাং নিবোধ মে ।
যত্তু বাহুবলং নাম কনিষ্ঠং বলমুচ্যতে ॥ 48॥
অমাত্যলাভো ভদ্রং তে দ্বিতীযং বলমুচ্যতে ।
ধনলাভস্তৃতীযং তু বলমাহুর্জিগীষবঃ ॥ 49॥
যত্ত্বস্য সহজং রাজন্পিতৃপৈতামহং বলম্ ।
অভিজাত বলং নাম তচ্চতুর্থং বলং স্মৃতম্ ॥ 50॥
যেন ত্বেতানি সর্বাণি সঙ্গৃহীতানি ভারত ।
যদ্বলানাং বলং শ্রেষ্ঠং তত্প্রজ্ঞা বলমুচ্যতে ॥ 51॥
মহতে যোঽপকারায নরস্য প্রভবেন্নরঃ ।
তেন বৈরং সমাসজ্য দূরস্থোঽস্মীতি নাশ্বসেত্ ॥ 52॥
স্ত্রীষু রাজসু সর্পেষু স্বাধ্যাযে শত্রুসেবিষু ।
ভোগে চাযুষি বিশ্বাসং কঃ প্রাজ্ঞঃ কর্তুমর্হতি ॥ 53॥
প্রজ্ঞা শরেণাভিহতস্য জন্তোশ্
চিকিত্সকাঃ সন্তি ন চৌষধানি ।
ন হোমমন্ত্রা ন চ মঙ্গলানি
নাথর্বণা নাপ্যগদাঃ সুসিদ্ধাঃ ॥ 54॥
সর্পশ্চাগ্নিশ্চ সিংহশ্চ কুলপুত্রশ্চ ভারত ।
নাবজ্ঞেযা মনুষ্যেণ সর্বে তে হ্যতিতেজসঃ ॥ 55॥
অগ্নিস্তেজো মহল্লোকে গূঢস্তিষ্ঠতি দারুষু ।
ন চোপযুঙ্ক্তে তদ্দারু যাবন্নো দীপ্যতে পরৈঃ ॥ 56॥
স এব খলু দারুভ্যো যদা নির্মথ্য দীপ্যতে ।
তদা তচ্চ বনং চান্যন্নির্দহত্যাশু তেজসা ॥ 57॥
এবমেব কুলে জাতাঃ পাবকোপম তেজসঃ ।
ক্ষমাবন্তো নিরাকারাঃ কাষ্ঠেঽগ্নিরিব শেরতে ॥ 58॥
লতা ধর্মা ত্বং সপুত্রঃ শালাঃ পাণ্ডুসুতা মতাঃ ।
ন লতা বর্ধতে জাতু মহাদ্রুমমনাশ্রিতা ॥ 59॥
বনং রাজংস্ত্বং সপুত্রোঽম্বিকেয
সিংহান্বনে পাণ্ডবাংস্তাত বিদ্ধি ।
সিংহৈর্বিহীনং হি বনং বিনশ্যেত্
সিংহা বিনশ্যেযুরৃতে বনেন ॥ 60॥
॥ ইতি শ্রীমহাভারতে উদ্যোগপর্বণি প্রজাগরপর্বণি
বিদুরবাক্যে সপ্তত্রিংশোঽধ্যাযঃ ॥ 37॥
Roman (IAST) Transliteration
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduravākye saptatriṃśo'dhyāyaḥ ||
vidura uvāca |
saptadaśemānrājendra manuḥ svāyambhuvo'bravīt |
vaicitravīrya puruṣānākāśaṃ muṣṭibhirghnataḥ || 1||
tānevindrasya hi dhanuranāmyaṃ namato'bravīt |
atho marīcinaḥ pādānanāmyānnamatastathā || 2||
yaścāśiṣyaṃ śāsati yaś ca kupyate
yaścātivelaṃ bhajate dviṣantam |
striyaśca yo'rakṣati bhadramastu te
yaścāyācyaṃ yācati yaś ca katthate || 3||
yaścābhijātaḥ prakarotyakāryaṃ
yaścābalo balinā nityavairī |
aśraddadhānāya ca yo bravīti
yaścākāmyaṃ kāmayate narendra || 4||
vadhvā hāsaṃ śvaśuro yaś ca manyate
vadhvā vasannuta yo mānakāmaḥ |
parakṣetre nirvapati yaśca bījaṃ
striyaṃ ca yaḥ parivadate'tivelam || 5||
yaścaiva labdhvā na smarāmītyuvāca
dattvā ca yaḥ katthati yācyamānaḥ |
yaścāsataḥ sāntvamupāsatīha
ete'nuyāntyanilaṃ pāśahastāḥ || 6||
yasminyathā vartate yo manuṣyas
tasmiṃstathā vartitavyaṃ sa dharmaḥ |
māyācāro māyayā vartitavyaḥ
sādhvācāraḥ sādhunā pratyudeyaḥ || 7||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
śatāyuruktaḥ puruṣaḥ sarvavedeṣu vai yadā |
nāpnotyatha ca tatsarvamāyuḥ keneha hetunā || 8||
vidura uvāca |
ativādo'timānaśca tathātyāgo narādhipaḥ |
krodhaścātivivitsā ca mitradrohaśca tāni ṣaṭ || 9||
eta evāsayastīkṣṇāḥ kṛntantyāyūṃṣi dehinām |
etāni mānavānghnanti na mṛtyurbhadramastu te || 10||
viśvastasyaiti yo dārānyaścāpi guru takpagaḥ |
vṛṣalī patirdvijo yaśca pānapaścaiva bhārata || 11||
śaraṇāgatahā caiva sarve brahmahaṇaiḥ samāḥ |
etaiḥ sametya kartavyaṃ prāyaścittamiti śrutiḥ || 12||
gṛhī vadānyo'napaviddha vākyaḥ
śeṣānna bhokāpyavihiṃsakaś ca |
nānarthakṛttyaktakaliḥ kṛtajñaḥ
satyo mṛduḥ svargamupaiti vidvān || 13||
sulabhāḥ puruṣā rājansatataṃ priyavādinaḥ |
apriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ || 14||
yo hi dharmaṃ vyapāśritya hitvā bhartuḥ priyāpriye |
apriyāṇyāha pathyāni tena rājā sahāyavān || 15||
tyajetkulārthe puruṣaṃ grāmasyārthe kulaṃ tyajet |
grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet || 16||
āpadarthaṃ dhanaṃ rakṣeddārānrakṣeddhanairapi |
ātmānaṃ satataṃ rakṣeddārairapi dhanairapi || 17||
uktaṃ mayā dyūtakāle'pi rājan
naivaṃ yuktaṃ vacanaṃ prātipīya |
tadauṣadhaṃ pathyamivāturasya
na rocate tava vaicitra vīrya || 18||
kākairimāṃścitrabarhānmayūrān
parājaiṣṭhāḥ pāṇḍavāndhārtarāṣṭraiḥ |
hitvā siṃhānkroṣṭu kāngūhamānaḥ
prāpte kāle śocitā tvaṃ narendra || 19||
yastāta na krudhyati sarvakālaṃ
bhṛtyasya bhaktasya hite ratasya |
tasminbhṛtyā bhartari viśvasanti
na cainamāpatsu parityajanti || 20||
na bhṛtyānāṃ vṛtti saṃrodhanena
bāhyaṃ janaṃ sañjighṛkṣedapūrvam |
tyajanti hyenamucitāvaruddhāḥ
snigdhā hyamātyāḥ parihīnabhogāḥ || 21||
kṛtyāni pūrvaṃ parisaṅkhyāya sarvāṇy
āyavyayāvanurūpāṃ ca vṛttim |
saṅgṛhṇīyādanurūpānsahāyān
sahāyasādhyāni hi duṣkarāṇi || 22||
abhiprāyaṃ yo viditvā tu bhartuḥ
sarvāṇi kāryāṇi karotyatandrīḥ |
vaktā hitānāmanurakta āryaḥ
śaktijña ātmeva hi so'nukampyaḥ || 23||
vākyaṃ tu yo nādriyate'nuśiṣṭaḥ
pratyāha yaścāpi niyujyamānaḥ |
prajñābhimānī pratikūlavādī
tyājyaḥ sa tādṛktvarayaiva bhṛtyaḥ || 24||
astabdhamaklībamadīrghasūtraṃ
sānukrośaṃ ślakṣṇamahāryamanyaiḥ |
aroga jātīyamudāravākyaṃ
dūtaṃ vadantyaṣṭa guṇopapannam || 25||
na viśvāsājjātu parasya gehaṃ
gacchennaraścetayāno vikāle |
na catvare niśi tiṣṭhennigūḍho
na rājanyāṃ yoṣitaṃ prārthayīta || 26||
na nihnavaṃ satra gatasya gacchet
saṃsṛṣṭa mantrasya kusaṅgatasya |
na ca brūyānnāśvasāmi tvayīti
sa kāraṇaṃ vyapadeśaṃ tu kuryāt || 27||
ghṛṇī rājā puṃścalī rājabhṛtyaḥ
putro bhrātā vidhavā bāla putrā |
senā jīvī coddhṛta bhakta eva
vyavahāre vai varjanīyāḥ syurete || 28||
guṇā daśa snānaśīlaṃ bhajante
balaṃ rūpaṃ svaravarṇapraśuddhiḥ |
sparśaśca gandhaśca viśuddhatā ca
śrīḥ saukumāryaṃ pravarāśca nāryaḥ || 29||
guṇāśca ṣaṇmitabhuktaṃ bhajante
ārogyamāyuśca sukhaṃ balaṃ ca |
anāvilaṃ cāsya bhavedapatyaṃ
na cainamādyūna iti kṣipanti || 30||
akarma śīlaṃ ca mahāśanaṃ ca
lokadviṣṭaṃ bahu māyaṃ nṛśaṃsam |
adeśakālajñamaniṣṭa veṣam
etāngṛhe na prativāsayīta || 31||
kadaryamākrośakamaśrutaṃ ca
varāka sambhūtamamānya māninam |
niṣṭhūriṇaṃ kṛtavairaṃ kṛtaghnam
etānbhṛtārto'pi na jātu yācet || 32||
saṅkliṣṭakarmāṇamatipravādaṃ
nityānṛtaṃ cādṛḍha bhaktikaṃ ca |
vikṛṣṭarāgaṃ bahumāninaṃ cāpy
etānna seveta narādhamānṣaṭ || 33||
sahāyabandhanā hyarthāḥ sahāyāścārthabandhanāḥ |
anyonyabandhanāvetau vinānyonyaṃ na sidhyataḥ || 34||
utpādya putrānanṛṇāṃśca kṛtvā
vṛttiṃ ca tebhyo'nuvidhāya kāṃ cit |
sthāne kumārīḥ pratipādya sarvā
araṇyasaṃstho munivadbubhūṣet || 35||
hitaṃ yatsarvabhūtānāmātmanaśca sukhāvaham |
tatkuryādīśvaro hyetanmūlaṃ dharmārthasiddhaye || 36||
buddhiḥ prabhāvastejaśca sattvamutthānameva ca |
vyavasāyaśca yasya syāttasyāvṛtti bhayaṃ kutaḥ || 37||
paśya doṣānpāṇḍavairvigrahe tvaṃ
yatra vyatherannapi devāḥ sa śakrāḥ |
putrairvairaṃ nityamudvignavāso
yaśaḥ praṇāśo dviṣatāṃ ca harṣaḥ || 38||
bhīṣmasya kopastava cendra kalpa
droṇasya rājñaśca yudhiṣṭhirasya |
utsādayellokamimaṃ pravṛddhaḥ
śveto grahastiryagivāpatankhe || 39||
tava putraśataṃ caiva karṇaḥ pañca ca pāṇḍavāḥ |
pṛthivīmanuśāseyurakhilāṃ sāgarāmbarām || 40||
dhārtarāṣṭrā vanaṃ rājanvyāghrāḥ pāṇḍusutā matāḥ |
mā vanaṃ chindhi sa vyāghraṃ mā vyāghrānnīnaśo vanāt || 41||
na syādvanamṛte vyāghrānvyāghrā na syurṛte vanam |
vanaṃ hi rakṣyate vyāghrairvyāghrānrakṣati kānanam || 42||
na tathecchantyakalyāṇāḥ pareṣāṃ vedituṃ guṇān |
yathaiṣāṃ jñātumicchanti nairguṇyaṃ pāpacetasaḥ || 43||
arthasiddhiṃ parāmicchandharmamevāditaś caret |
na hi dharmādapaityarthaḥ svargalokādivāmṛtam || 44||
yasyātmā virataḥ pāpātkalyāṇe ca niveśitaḥ |
tena sarvamidaṃ buddhaṃ prakṛtirvikṛtirśca yā || 45||
yo dharmamarthaṃ kāmaṃ ca yathākālaṃ niṣevate |
dharmārthakāmasaṃyogaṃ yo'mutreha ca vindati || 46||
sanniyacchati yo vegamutthitaṃ krodhaharṣayoḥ |
sa śriyo bhājanaṃ rājanyaścāpatsu na muhyati || 47||
balaṃ pañca vidhaṃ nityaṃ puruṣāṇāṃ nibodha me |
yattu bāhubalaṃ nāma kaniṣṭhaṃ balamucyate || 48||
amātyalābho bhadraṃ te dvitīyaṃ balamucyate |
dhanalābhastṛtīyaṃ tu balamāhurjigīṣavaḥ || 49||
yattvasya sahajaṃ rājanpitṛpaitāmahaṃ balam |
abhijāta balaṃ nāma taccaturthaṃ balaṃ smṛtam || 50||
yena tvetāni sarvāṇi saṅgṛhītāni bhārata |
yadbalānāṃ balaṃ śreṣṭhaṃ tatprajñā balamucyate || 51||
mahate yo'pakārāya narasya prabhavennaraḥ |
tena vairaṃ samāsajya dūrastho'smīti nāśvaset || 52||
strīṣu rājasu sarpeṣu svādhyāye śatruseviṣu |
bhoge cāyuṣi viśvāsaṃ kaḥ prājñaḥ kartumarhati || 53||
prajñā śareṇābhihatasya jantoś
cikitsakāḥ santi na cauṣadhāni |
na homamantrā na ca maṅgalāni
nātharvaṇā nāpyagadāḥ susiddhāḥ || 54||
sarpaścāgniśca siṃhaśca kulaputraśca bhārata |
nāvajñeyā manuṣyeṇa sarve te hyatitejasaḥ || 55||
agnistejo mahalloke gūḍhastiṣṭhati dāruṣu |
na copayuṅkte taddāru yāvanno dīpyate paraiḥ || 56||
sa eva khalu dārubhyo yadā nirmathya dīpyate |
tadā tacca vanaṃ cānyannirdahatyāśu tejasā || 57||
evameva kule jātāḥ pāvakopama tejasaḥ |
kṣamāvanto nirākārāḥ kāṣṭhe'gniriva śerate || 58||
latā dharmā tvaṃ saputraḥ śālāḥ pāṇḍusutā matāḥ |
na latā vardhate jātu mahādrumamanāśritā || 59||
vanaṃ rājaṃstvaṃ saputro'mbikeya
siṃhānvane pāṇḍavāṃstāta viddhi |
siṃhairvihīnaṃ hi vanaṃ vinaśyet
siṃhā vinaśyeyurṛte vanena || 60||
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduravākye saptatriṃśo'dhyāyaḥ || 37||