📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" 2 A dialog opens 3 Choose "Save as PDF" as printer 4 Click Save
সঙ্ক্ষেপ রামাযণম্
Sankshepa Ramayanam
Rama Ramayana Valmiki Bengali
শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে বালকাণ্ডম্ ।
অথ প্রথমস্সর্গঃ ।
তপস্স্বাধ্যাযনিরতং তপস্বী বাগ্বিদাং বরম্ ।
নারদং পরিপপ্রচ্ছ বাল্মীকির্মুনিপুঙ্গবম্ ॥ 1 ॥
কোঽন্বস্মিন্সাম্প্রতং লোকে গুণবান্ কশ্চ বীর্যবান্ ।
ধর্মজ্ঞশ্চ কৃতজ্ঞশ্চ সত্যবাক্যো দৃঢব্রতঃ ॥ 2 ॥
চারিত্রেণ চ কো যুক্তঃ সর্বভূতেষু কো হিতঃ ।
বিদ্বান্ কঃ কঃ সমর্থশ্চ কশ্চৈকপ্রিযদর্শনঃ ॥ 3 ॥
আত্মবান্ কো জিতক্রোধো দ্যুতিমান্ কোঽনসূযকঃ ।
কস্য বিভ্যতি দেবাশ্চ জাতরোষস্য সংযুগে ॥ 4 ॥
এতদিচ্ছাম্যহং শ্রোতুং পরং কৌতূহলং হি মে ।
মহর্ষে ত্বং সমর্থোঽসি জ্ঞাতুমেবংবিধং নরম্ ॥ 5 ॥
শ্রুত্বা চৈতত্ত্রিলোকজ্ঞো বাল্মীকের্নারদো বচঃ ।
শ্রূযতামিতি চামন্ত্র্য প্রহৃষ্টো বাক্যমব্রবীত্ ॥ 6 ॥
বহবো দুর্লভাশ্চৈব যে ত্বযা কীর্তিতা গুণাঃ ।
মুনে বক্ষ্যাম্যহং বুদ্ধ্বা তৈর্যুক্তঃ শ্রূযতাং নরঃ ॥ 7 ॥
ইক্ষ্বাকুবংশপ্রভবো রামো নাম জনৈঃ শ্রুতঃ ।
নিযতাত্মা মহাবীর্যো দ্যুতিমান্ ধৃতিমান্ বশী ॥ 8 ॥
বুদ্ধিমান্ নীতিমান্ বাগ্মী শ্রীমান্ শত্রুনিবর্হণঃ ।
বিপুলাংসো মহাবাহুঃ কম্বুগ্রীবো মহাহনুঃ ॥ 9 ॥
মহোরস্কো মহেষ্বাসো গূঢজত্রুররিন্দমঃ ।
আজানুবাহুঃ সুশিরাঃ সুললাটঃ সুবিক্রমঃ ॥ 10 ॥
সমঃ সমবিভক্তাঙ্গঃ স্নিগ্ধবর্ণঃ প্রতাপবান্ ।
পীনবক্ষা বিশালাক্ষো লক্ষ্মীবান্ শুভলক্ষণঃ ॥ 11 ॥
ধর্মজ্ঞঃ সত্যসন্ধশ্চ প্রজানাং চ হিতে রতঃ ।
যশস্বী জ্ঞানসম্পন্নঃ শুচির্বশ্যঃ সমাধিমান্ ॥ 12 ॥
প্রজাপতিসমঃ শ্রীমান্ ধাতা রিপুনিষূদনঃ ।
রক্ষিতা জীবলোকস্য ধর্মস্য পরিরক্ষিতা ॥ 13 ॥
রক্ষিতা স্বস্য ধর্মস্য স্বজনস্য চ রক্ষিতা ।
বেদবেদাঙ্গতত্ত্বজ্ঞো ধনুর্বেদে চ নিষ্ঠিতঃ ॥ 14 ॥
সর্বশাস্ত্রার্থতত্ত্বজ্ঞো স্মৃতিমান্প্রতিভানবান্ ।
সর্বলোকপ্রিযঃ সাধুরদীনাত্মা বিচক্ষণঃ ॥ 15 ॥
সর্বদাভিগতঃ সদ্ভিঃ সমুদ্র ইব সিন্ধুভিঃ ।
আর্যঃ সর্বসমশ্চৈব সদৈকপ্রিযদর্শনঃ ॥ 16 ॥
স চ সর্বগুণোপেতঃ কৌসল্যানন্দবর্ধনঃ ।
সমুদ্র ইব গাম্ভীর্যে ধৈর্যেণ হিমবানিব ॥ 17 ॥
বিষ্ণুনা সদৃশো বীর্যে সোমবত্প্রিযদর্শনঃ ।
কালাগ্নিসদৃশঃ ক্রোধে ক্ষমযা পৃথিবীসমঃ ॥ 18 ॥
ধনদেন সমস্ত্যাগে সত্যে ধর্ম ইবাপরঃ ।
তমেবং গুণসম্পন্নং রামং সত্যপরাক্রমম্ ॥ 19 ॥
জ্যেষ্ঠং শ্রেষ্ঠগুণৈর্যুক্তং প্রিযং দশরথঃ সুতম্ ।
প্রকৃতীনাং হিতৈর্যুক্তং প্রকৃতি প্রিয কাম্যযা ॥ 20 ॥
যৌবরাজ্যেন সংযোক্তুমৈচ্ছত্প্রীত্যা মহীপতিঃ ।
তস্যাভিষেকসম্ভারান্ দৃষ্ট্বা ভার্যাঽথ কৈকযী ॥ 21 ॥
পূর্বং দত্তবরা দেবী বরমেনমযাচত ।
বিবাসনং চ রামস্য ভরতস্যাভিষেচনম্ ॥ 22 ॥
স সত্যবচনাদ্রাজা ধর্মপাশেন সংযতঃ ।
বিবাসযামাস সুতং রামং দশরথঃ প্রিযম্ ॥ 23 ॥
স জগাম বনং বীরঃ প্রতিজ্ঞামনুপালযন্ ।
পিতুর্বচননির্দেশাত্কৈকেয্যাঃ প্রিযকারণাত্ ॥ 24 ॥
তং ব্রজন্তং প্রিযো ভ্রাতা লক্ষ্মণোঽনুজগাম হ ।
স্নেহাদ্বিনযসম্পন্নঃ সুমিত্রানন্দবর্ধনঃ ॥ 25 ॥
ভ্রাতরং দযিতো ভ্রাতুঃ সৌভ্রাত্রমনুদর্শযন্ ।
রামস্য দযিতা ভার্যা নিত্যং প্রাণসমাহিতা ॥ 26 ॥
জনকস্য কুলে জাতা দেবমাযেব নির্মিতা ।
সর্বলক্ষণসম্পন্না নারীণামুত্তমা বধূঃ ॥ 27 ॥
সীতাঽপ্যনুগতা রামং শশিনং রোহিণী যথা ।
পৌরৈরনুগতো দূরং পিত্রা দশরথেন চ ॥ 28 ॥
শৃঙ্গিবেরপুরে সূতং গঙ্গাকূলে ব্যসর্জযত্ ।
গুহমাসাদ্য ধর্মাত্মা নিষাদাধিপতিং প্রিযম্ ॥ 29 ॥
গুহেন সহিতো রামঃ লক্ষ্মণেন চ সীতযা ।
তে বনেন বনং গত্বা নদীস্তীর্ত্বা বহূদকাঃ ॥ 30 ॥
চিত্রকূটমনুপ্রাপ্য ভরদ্বাজস্য শাসনাত্ ।
রম্যমাবসথং কৃত্বা রমমাণা বনে ত্রযঃ ॥ 31 ॥
দেবগন্ধর্বসঙ্কাশাস্তত্র তে ন্যবসন্সুখম্ ।
চিত্রকূটং গতে রামে পুত্রশোকাতুরস্তথা ॥ 32 ॥
রাজা দশরথঃ স্বর্গং জগাম বিলপন্সুতম্ ।
মৃতে তু তস্মিন্ভরতো বসিষ্ঠপ্রমুখৈর্দ্বিজৈঃ ॥ 33 ॥
নিযুজ্যমানো রাজ্যায নৈচ্ছদ্রাজ্যং মহাবলঃ ।
স জগাম বনং বীরো রামপাদপ্রসাদকঃ ॥ 34 ॥
গত্বা তু স মহাত্মানং রামং সত্যপরাক্রমম্ ।
অযাচদ্ভ্রাতরং রামং আর্যভাবপুরস্কৃতঃ ॥ 35 ॥
ত্বমেব রাজা ধর্মজ্ঞ ইতি রামং বচোঽব্রবীত্ ।
রামোঽপি পরমোদারঃ সুমুখস্সুমহাযশাঃ ॥ 36 ॥
ন চৈচ্ছত্পিতুরাদেশাদ্রাজ্যং রামো মহাবলঃ ।
পাদুকে চাস্য রাজ্যায ন্যাসং দত্ত্বা পুনঃ পুনঃ ॥ 37 ॥
নিবর্তযামাস ততো ভরতং ভরতাগ্রজঃ ।
স কামমনবাপ্যৈব রামপাদাবুপস্পৃশন্ ॥ 38 ॥
নন্দিগ্রামেঽকরোদ্রাজ্যং রামাগমনকাঙ্ক্ষযা ।
গতে তু ভরতে শ্রীমান্ সত্যসন্ধো জিতেন্দ্রিযঃ ॥ 39 ॥
রামস্তু পুনরালক্ষ্য নাগরস্য জনস্য চ ।
তত্রাগমনমেকাগ্রো দণ্ডকান্প্রবিবেশ হ ॥ 40 ॥
প্রবিশ্য তু মহারণ্যং রামো রাজীবলোচনঃ ।
বিরাধং রাক্ষসং হত্বা শরভঙ্গং দদর্শ হ ॥ 41 ॥
সুতীক্ষ্ণং চাপ্যগস্ত্যং চ অগস্ত্যভ্রাতরং তথা ।
অগস্ত্যবচনাচ্চৈব জগ্রাহৈন্দ্রং শরাসনম্ ॥ 42 ॥
খড্গং চ পরমপ্রীতস্তূণী চাক্ষযসাযকৌ ।
বসতস্তস্য রামস্য বনে বনচরৈঃ সহ ॥ 43 ॥
ঋষযোঽভ্যাগমন্সর্বে বধাযাসুররক্ষসাম্ ।
স তেষাং প্রতিশুশ্রাব রাক্ষসানাং তথা বনে ॥ 44 ॥
প্রতিজ্ঞাতশ্চ রামেণ বধঃ সংযতি রক্ষসাম্ ।
ঋষীণামগ্নিকল্পানাং দণ্ডকারণ্যবাসিনাম্ ॥ 45 ॥
তেন তত্রৈব বসতা জনস্থাননিবাসিনী ।
বিরূপিতা শূর্পণখা রাক্ষসী কামরূপিণী ॥ 46 ॥
ততঃ শূর্পণখাবাক্যাদুদ্যুক্তান্সর্বরাক্ষসান্ ।
খরং ত্রিশিরসং চৈব দূষণং চৈব রাক্ষসম্ ॥ 47 ॥
নিজঘান রণে রামস্তেষাং চৈব পদানুগান্ ।
বনে তস্মিন্নিবসতা জনস্থাননিবাসিনাম্ ॥ 48 ॥
রক্ষসাং নিহতান্যাসন্সহস্রাণি চতুর্দশ ।
ততো জ্ঞাতিবধং শ্রুত্বা রাবণঃ ক্রোধমূর্ছিতঃ ॥ 49 ॥
সহাযং বরযামাস মারীচং নাম রাক্ষসম্ ।
বার্যমাণঃ সুবহুশো মারীচেন স রাবণঃ ॥ 50 ॥
ন বিরোধো বলবতা ক্ষমো রাবণ তেন তে ।
অনাদৃত্য তু তদ্বাক্যং রাবণঃ কালচোদিতঃ ॥ 51 ॥
জগাম সহমারীচঃ তস্যাশ্রমপদং তদা ।
তেন মাযাবিনা দূরমপবাহ্য নৃপাত্মজৌ ॥ 52 ॥
জহার ভার্যাং রামস্য গৃধ্রং হত্বা জটাযুষম্ ।
গৃধ্রং চ নিহতং দৃষ্ট্বা হৃতাং শ্রুত্বা চ মৈথিলীম্ ॥ 53 ॥
রাঘবঃ শোকসন্তপ্তো বিললাপাকুলেন্দ্রিযঃ ।
ততস্তেনৈব শোকেন গৃধ্রং দগ্ধ্বা জটাযুষম্ ॥ 54 ॥
মার্গমাণো বনে সীতাং রাক্ষসং সন্দদর্শ হ ।
কবন্ধং নাম রূপেণ বিকৃতং ঘোরদর্শনম্ ॥ 55 ॥
তং নিহত্য মহাবাহুঃ দদাহ স্বর্গতশ্চ সঃ ।
স চাস্য কথযামাস শবরীং ধর্মচারিণীম্ ॥ 56 ॥
শ্রমণীং ধর্মনিপুণামভিগচ্ছেতি রাঘবম্ ।
সোঽভ্যগচ্ছন্মহাতেজাঃ শবরীং শত্রুসূদনঃ ॥ 57 ॥
শবর্যা পূজিতঃ সম্যগ্রামো দশরথাত্মজঃ ।
পম্পাতীরে হনুমতা সঙ্গতো বানরেণ হ ॥ 58 ॥
হনুমদ্বচনাচ্চৈব সুগ্রীবেণ সমাগতঃ ।
সুগ্রীবায চ তত্সর্বং শংসদ্রামো মহাবলঃ ॥ 59 ॥
আদিতস্তদ্যথাবৃত্তং সীতযাশ্চ বিশেষতঃ ।
সুগ্রীবশ্চাপি তত্সর্বং শ্রুত্বা রামস্য বানরঃ ॥ 60 ॥
চকার সখ্যং রামেণ প্রীতশ্চৈবাগ্নিসাক্ষিকম্ ।
ততো বানররাজেন বৈরানুকথনং প্রতি ॥ 61 ॥
রামাযাবেদিতং সর্বং প্রণযাদ্দুঃখিতেন চ ।
প্রতিজ্ঞাতং চ রামেণ তদা বালিবধং প্রতি ॥ 62 ॥
বালিনশ্চ বলং তত্র কথযামাস বানরঃ ।
সুগ্রীবঃ শঙ্কিতশ্চাসীন্নিত্যং বীর্যেণ রাঘবে ॥ 63 ॥
রাঘবঃ প্রত্যযার্থং তু দুন্দুভেঃ কাযমুত্তমম্ ।
দর্শযামাস সুগ্রীবো মহাপর্বত সন্নিভম্ ॥ 64 ॥
উত্স্মযিত্বা মহাবাহুঃ প্রেক্ষ্য চাস্থি মহাবলঃ ।
পাদাঙ্গুষ্ঠেন চিক্ষেপ সম্পূর্ণং দশযোজনম্ ॥ 65 ॥
বিভেদ চ পুনঃ সালান্সপ্তৈকেন মহেষুণা ।
গিরিং রসাতলং চৈব জনযন্ প্রত্যযং তদা ॥ 66 ॥
ততঃ প্রীতমনাস্তেন বিশ্বস্তঃ স মহাকপিঃ ।
কিষ্কিন্ধাং রামসহিতো জগাম চ গুহাং তদা ॥ 67 ॥
ততোঽগর্জদ্ধরিবরঃ সুগ্রীবো হেমপিঙ্গলঃ ।
তেন নাদেন মহতা নির্জগাম হরীশ্বরঃ ॥ 68 ॥
অনুমান্য তদা তারাং সুগ্রীবেণ সমাগতঃ ।
নিজঘান চ তত্রৈনং শরেণৈকেন রাঘবঃ ॥ 69 ॥
ততঃ সুগ্রীববচনাদ্ধত্বা বালিনমাহবে ।
সুগ্রীবমেব তদ্রাজ্যে রাঘবঃ প্রত্যপাদযত্ ॥ 70 ॥
স চ সর্বান্সমানীয বানরান্বানরর্ষভঃ ।
দিশঃ প্রস্থাপযামাস দিদৃক্ষুর্জনকাত্মজাম্ ॥ 71 ॥
ততো গৃধ্রস্য বচনাত্সম্পাতের্হনুমান্বলী ।
শতযোজনবিস্তীর্ণং পুপ্লুবে লবণার্ণবম্ ॥ 72 ॥
তত্র লঙ্কাং সমাসাদ্য পুরীং রাবণপালিতাম্ ।
দদর্শ সীতাং ধ্যাযন্তীং অশোকবনিকাং গতাম্ ॥ 73 ॥
নিবেদযিত্বাঽভিজ্ঞানং প্রবৃত্তিং চ নিবেদ্য চ ।
সমাশ্বাস্য চ বৈদেহীং মর্দযামাস তোরণম্ ॥ 74 ॥
পঞ্চ সেনাগ্রগান্হত্বা সপ্ত মন্ত্রিসুতানপি ।
শূরমক্ষং চ নিষ্পিষ্য গ্রহণং সমুপাগমত্ ॥ 75 ॥
অস্ত্রেণোন্মুক্তমাত্মানং জ্ঞাত্বা পৈতামহাদ্বরাত্ ।
মর্ষযন্রাক্ষসান্বীরো যন্ত্রিণস্তান্যদৃচ্ছযা ॥ 76 ॥
ততো দগ্ধ্বা পুরীং লঙ্কাং ঋতে সীতাং চ মৈথিলীম্ ।
রামায প্রিযমাখ্যাতুং পুনরাযান্মহাকপিঃ ॥ 77 ॥
সোঽভিগম্য মহাত্মানং কৃত্বা রামং প্রদক্ষিণম্ ।
ন্যবেদযদমেযাত্মা দৃষ্টা সীতেতি তত্ত্বতঃ ॥ 78 ॥
ততঃ সুগ্রীবসহিতো গত্বা তীরং মহোদধেঃ ।
সমুদ্রং ক্ষোভযামাস শরৈরাদিত্যসন্নিভৈঃ ॥ 79 ॥
দর্শযামাস চাত্মানং সমুদ্রঃ সরিতাং পতিঃ ।
সমুদ্রবচনাচ্চৈব নলং সেতুমকারযত্ ॥ 80 ॥
তেন গত্বা পুরীং লঙ্কাং হত্বা রাবণমাহবে ।
রামঃ সীতামনুপ্রাপ্য পরাং ব্রীডামুপাগমত্ ॥ 81 ॥
তামুবাচ ততো রামঃ পরুষং জনসংসদি ।
অমৃষ্যমাণা সা সীতা বিবেশ জ্বলনং সতী ॥ 82 ॥
ততোঽগ্নিবচনাত্সীতাং জ্ঞাত্বা বিগতকল্মষাম্ ।
বভৌ রামঃ সম্প্রহৃষ্টঃ পূজিতঃ সর্বদৈবতৈঃ ॥ 83 ॥
কর্মণা তেন মহতা ত্রৈলোক্যং সচরাচরম্ ।
সদেবর্ষিগণং তুষ্টং রাঘবস্য মহাত্মনঃ ॥ 84 ॥
অভিষিচ্য চ লঙ্কাযাং রাক্ষসেন্দ্রং বিভীষণম্ ।
কৃতকৃত্যস্তদা রামো বিজ্বরঃ প্রমুমোদ হ ॥ 85 ॥
দেবতাভ্যো বরং প্রাপ্য সমুত্থাপ্য চ বানরান্ ।
অযোধ্যাং প্রস্থিতো রামঃ পুষ্পকেণ সুহৃদ্বৃতঃ ॥ 86 ॥
ভরদ্বাজাশ্রমং গত্বা রামঃ সত্যপরাক্রমঃ ।
ভরতস্যান্তিকং রামো হনূমন্তং ব্যসর্জযত্ ॥ 87 ॥
পুনরাখ্যাযিকাং জল্পন্সুগ্রীবসহিতশ্চ সঃ ।
পুষ্পকং তত্সমারুহ্য নন্দিগ্রামং যযৌ তদা ॥ 88 ॥
নন্দিগ্রামে জটাং হিত্বা ভ্রাতৃভিঃ সহিতোঽনঘঃ ।
রামঃ সীতামনুপ্রাপ্য রাজ্যং পুনরবাপ্তবান্ ॥ 89 ॥
প্রহৃষ্টমুদিতো লোকস্তুষ্টঃ পুষ্টঃ সুধার্মিকঃ ।
নিরামযো হ্যরোগশ্চ দুর্ভিক্ষ ভযবর্জিতঃ ॥ 90 ॥
ন পুত্রমরণং কিঞ্চিদ্দ্রক্ষ্যন্তি পুরুষাঃ ক্বচিত্ ।
নার্যশ্চাবিধবা নিত্যং ভবিষ্যন্তি পতিব্রতাঃ ॥ 91 ॥
ন চাগ্নিজং ভযং কিঞ্চিন্নাপ্সু মজ্জন্তি জন্তবঃ ।
ন বাতজং ভযং কিঞ্চিন্নাপি জ্বরকৃতং তথা ॥ 92 ॥
ন চাপি ক্ষুদ্ভযং তত্র ন তস্করভযং তথা ।
নগরাণি চ রাষ্ট্রাণি ধনধান্যযুতানি চ ॥ 93 ॥
নিত্যং প্রমুদিতাঃ সর্বে যথা কৃতযুগে তথা ।
অশ্বমেধশতৈরিষ্ট্বা তথা বহুসুবর্ণকৈঃ ॥ 94 ॥
গবাং কোট্যযুতং দত্বা ব্রহ্মলোকং প্রযাস্যতি ।
অসঙ্খ্যেযং ধনং দত্বা ব্রাহ্মণেভ্যো মহাযশাঃ ॥ 95 ॥
রাজবংশান্ শতগুণান্ স্থাপযিষ্যতি রাঘবঃ ।
চাতুর্বর্ণ্যং চ লোকেঽস্মিন্ স্বে স্বে ধর্মে নিযোক্ষ্যতি ॥ 96 ॥
দশবর্ষসহস্রাণি দশবর্ষশতানি চ ।
রামো রাজ্যমুপাসিত্বা ব্রহ্মলোকং গমিষ্যতি ॥ 97 ॥
ইদং পবিত্রং পাপঘ্নং পুণ্যং বেদৈশ্চ সম্মিতম্ ।
যঃ পঠেদ্রামচরিতং সর্বপাপৈঃ প্রমুচ্যতে ॥ 98 ॥
এতদাখ্যানমাযুষ্যং পঠন্রামাযণং নরঃ ।
সপুত্রপৌত্রঃ সগণঃ প্রেত্য স্বর্গে মহীযতে ॥ 99 ॥
পঠন্ দ্বিজো বাগৃষভত্বমীযাত্
স্যাত্ ক্ষত্রিযো ভূমিপতিত্বমীযাত্ ।
বণিগ্জনঃ পণ্যফলত্বমীযাত্
জনশ্চ শূদ্রোঽপি মহত্ত্বমীযাত্ ॥ 100 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীযে আদিকাব্যে বালকাণ্ডে নারদবাক্যং নাম প্রথমঃ সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe bālakāṇḍam |
atha prathamassargaḥ |
tapassvādhyāyanirataṃ tapasvī vāgvidāṃ varam |
nāradaṃ paripapraccha vālmīkirmunipuṅgavam || 1 ||
ko'nvasminsāmprataṃ loke guṇavān kaśca vīryavān |
dharmajñaśca kṛtajñaśca satyavākyo dṛḍhavrataḥ || 2 ||
cāritreṇa ca ko yuktaḥ sarvabhūteṣu ko hitaḥ |
vidvān kaḥ kaḥ samarthaśca kaścaikapriyadarśanaḥ || 3 ||
ātmavān ko jitakrodho dyutimān ko'nasūyakaḥ |
kasya bibhyati devāśca jātaroṣasya saṃyuge || 4 ||
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me |
maharṣe tvaṃ samartho'si jñātumevaṃvidhaṃ naram || 5 ||
śrutvā caitattrilokajño vālmīkernārado vacaḥ |
śrūyatāmiti cāmantrya prahṛṣṭo vākyamabravīt || 6 ||
bahavo durlabhāścaiva ye tvayā kīrtitā guṇāḥ |
mune vakṣyāmyahaṃ buddhvā tairyuktaḥ śrūyatāṃ naraḥ || 7 ||
ikṣvākuvaṃśaprabhavo rāmo nāma janaiḥ śrutaḥ |
niyatātmā mahāvīryo dyutimān dhṛtimān vaśī || 8 ||
buddhimān nītimān vāgmī śrīmān śatrunibarhaṇaḥ |
vipulāṃso mahābāhuḥ kambugrīvo mahāhanuḥ || 9 ||
mahorasko maheṣvāso gūḍhajatrurarindamaḥ |
ājānubāhuḥ suśirāḥ sulalāṭaḥ suvikramaḥ || 10 ||
samaḥ samavibhaktāṅgaḥ snigdhavarṇaḥ pratāpavān |
pīnavakṣā viśālākṣo lakṣmīvān śubhalakṣaṇaḥ || 11 ||
dharmajñaḥ satyasandhaśca prajānāṃ ca hite rataḥ |
yaśasvī jñānasampannaḥ śucirvaśyaḥ samādhimān || 12 ||
prajāpatisamaḥ śrīmān dhātā ripuniṣūdanaḥ |
rakṣitā jīvalokasya dharmasya parirakṣitā || 13 ||
rakṣitā svasya dharmasya svajanasya ca rakṣitā |
vedavedāṅgatattvajño dhanurvede ca niṣṭhitaḥ || 14 ||
sarvaśāstrārthatattvajño smṛtimānpratibhānavān |
sarvalokapriyaḥ sādhuradīnātmā vicakṣaṇaḥ || 15 ||
sarvadābhigataḥ sadbhiḥ samudra iva sindhubhiḥ |
āryaḥ sarvasamaścaiva sadaikapriyadarśanaḥ || 16 ||
sa ca sarvaguṇopetaḥ kausalyānandavardhanaḥ |
samudra iva gāmbhīrye dhairyeṇa himavāniva || 17 ||
viṣṇunā sadṛśo vīrye somavatpriyadarśanaḥ |
kālāgnisadṛśaḥ krodhe kṣamayā pṛthivīsamaḥ || 18 ||
dhanadena samastyāge satye dharma ivāparaḥ |
tamevaṃ guṇasampannaṃ rāmaṃ satyaparākramam || 19 ||
jyeṣṭhaṃ śreṣṭhaguṇairyuktaṃ priyaṃ daśarathaḥ sutam |
prakṛtīnāṃ hitairyuktaṃ prakṛti priya kāmyayā || 20 ||
yauvarājyena saṃyoktumaicchatprītyā mahīpatiḥ |
tasyābhiṣekasambhārān dṛṣṭvā bhāryā'tha kaikayī || 21 ||
pūrvaṃ dattavarā devī varamenamayācata |
vivāsanaṃ ca rāmasya bharatasyābhiṣecanam || 22 ||
sa satyavacanādrājā dharmapāśena saṃyataḥ |
vivāsayāmāsa sutaṃ rāmaṃ daśarathaḥ priyam || 23 ||
sa jagāma vanaṃ vīraḥ pratijñāmanupālayan |
piturvacananirdeśātkaikeyyāḥ priyakāraṇāt || 24 ||
taṃ vrajantaṃ priyo bhrātā lakṣmaṇo'nujagāma ha |
snehādvinayasampannaḥ sumitrānandavardhanaḥ || 25 ||
bhrātaraṃ dayito bhrātuḥ saubhrātramanudarśayan |
rāmasya dayitā bhāryā nityaṃ prāṇasamāhitā || 26 ||
janakasya kule jātā devamāyeva nirmitā |
sarvalakṣaṇasampannā nārīṇāmuttamā vadhūḥ || 27 ||
sītā'pyanugatā rāmaṃ śaśinaṃ rohiṇī yathā |
paurairanugato dūraṃ pitrā daśarathena ca || 28 ||
śṛṅgiberapure sūtaṃ gaṅgākūle vyasarjayat |
guhamāsādya dharmātmā niṣādādhipatiṃ priyam || 29 ||
guhena sahito rāmaḥ lakṣmaṇena ca sītayā |
te vanena vanaṃ gatvā nadīstīrtvā bahūdakāḥ || 30 ||
citrakūṭamanuprāpya bharadvājasya śāsanāt |
ramyamāvasathaṃ kṛtvā ramamāṇā vane trayaḥ || 31 ||
devagandharvasaṅkāśāstatra te nyavasansukham |
citrakūṭaṃ gate rāme putraśokāturastathā || 32 ||
rājā daśarathaḥ svargaṃ jagāma vilapansutam |
mṛte tu tasminbharato vasiṣṭhapramukhairdvijaiḥ || 33 ||
niyujyamāno rājyāya naicchadrājyaṃ mahābalaḥ |
sa jagāma vanaṃ vīro rāmapādaprasādakaḥ || 34 ||
gatvā tu sa mahātmānaṃ rāmaṃ satyaparākramam |
ayācadbhrātaraṃ rāmaṃ āryabhāvapuraskṛtaḥ || 35 ||
tvameva rājā dharmajña iti rāmaṃ vaco'bravīt |
rāmo'pi paramodāraḥ sumukhassumahāyaśāḥ || 36 ||
na caicchatpiturādeśādrājyaṃ rāmo mahābalaḥ |
pāduke cāsya rājyāya nyāsaṃ dattvā punaḥ punaḥ || 37 ||
nivartayāmāsa tato bharataṃ bharatāgrajaḥ |
sa kāmamanavāpyaiva rāmapādāvupaspṛśan || 38 ||
nandigrāme'karodrājyaṃ rāmāgamanakāṅkṣayā |
gate tu bharate śrīmān satyasandho jitendriyaḥ || 39 ||
rāmastu punarālakṣya nāgarasya janasya ca |
tatrāgamanamekāgro daṇḍakānpraviveśa ha || 40 ||
praviśya tu mahāraṇyaṃ rāmo rājīvalocanaḥ |
virādhaṃ rākṣasaṃ hatvā śarabhaṅgaṃ dadarśa ha || 41 ||
sutīkṣṇaṃ cāpyagastyaṃ ca agastyabhrātaraṃ tathā |
agastyavacanāccaiva jagrāhaindraṃ śarāsanam || 42 ||
khaḍgaṃ ca paramaprītastūṇī cākṣayasāyakau |
vasatastasya rāmasya vane vanacaraiḥ saha || 43 ||
ṛṣayo'bhyāgamansarve vadhāyāsurarakṣasām |
sa teṣāṃ pratiśuśrāva rākṣasānāṃ tathā vane || 44 ||
pratijñātaśca rāmeṇa vadhaḥ saṃyati rakṣasām |
ṛṣīṇāmagnikalpānāṃ daṇḍakāraṇyavāsinām || 45 ||
tena tatraiva vasatā janasthānanivāsinī |
virūpitā śūrpaṇakhā rākṣasī kāmarūpiṇī || 46 ||
tataḥ śūrpaṇakhāvākyādudyuktānsarvarākṣasān |
kharaṃ triśirasaṃ caiva dūṣaṇaṃ caiva rākṣasam || 47 ||
nijaghāna raṇe rāmasteṣāṃ caiva padānugān |
vane tasminnivasatā janasthānanivāsinām || 48 ||
rakṣasāṃ nihatānyāsansahasrāṇi caturdaśa |
tato jñātivadhaṃ śrutvā rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ || 49 ||
sahāyaṃ varayāmāsa mārīcaṃ nāma rākṣasam |
vāryamāṇaḥ subahuśo mārīcena sa rāvaṇaḥ || 50 ||
na virodho balavatā kṣamo rāvaṇa tena te |
anādṛtya tu tadvākyaṃ rāvaṇaḥ kālacoditaḥ || 51 ||
jagāma sahamārīcaḥ tasyāśramapadaṃ tadā |
tena māyāvinā dūramapavāhya nṛpātmajau || 52 ||
jahāra bhāryāṃ rāmasya gṛdhraṃ hatvā jaṭāyuṣam |
gṛdhraṃ ca nihataṃ dṛṣṭvā hṛtāṃ śrutvā ca maithilīm || 53 ||
rāghavaḥ śokasantapto vilalāpākulendriyaḥ |
tatastenaiva śokena gṛdhraṃ dagdhvā jaṭāyuṣam || 54 ||
mārgamāṇo vane sītāṃ rākṣasaṃ sandadarśa ha |
kabandhaṃ nāma rūpeṇa vikṛtaṃ ghoradarśanam || 55 ||
taṃ nihatya mahābāhuḥ dadāha svargataśca saḥ |
sa cāsya kathayāmāsa śabarīṃ dharmacāriṇīm || 56 ||
śramaṇīṃ dharmanipuṇāmabhigaccheti rāghavam |
so'bhyagacchanmahātejāḥ śabarīṃ śatrusūdanaḥ || 57 ||
śabaryā pūjitaḥ samyagrāmo daśarathātmajaḥ |
pampātīre hanumatā saṅgato vānareṇa ha || 58 ||
hanumadvacanāccaiva sugrīveṇa samāgataḥ |
sugrīvāya ca tatsarvaṃ śaṃsadrāmo mahābalaḥ || 59 ||
āditastadyathāvṛttaṃ sītayāśca viśeṣataḥ |
sugrīvaścāpi tatsarvaṃ śrutvā rāmasya vānaraḥ || 60 ||
cakāra sakhyaṃ rāmeṇa prītaścaivāgnisākṣikam |
tato vānararājena vairānukathanaṃ prati || 61 ||
rāmāyāveditaṃ sarvaṃ praṇayādduḥkhitena ca |
pratijñātaṃ ca rāmeṇa tadā vālivadhaṃ prati || 62 ||
vālinaśca balaṃ tatra kathayāmāsa vānaraḥ |
sugrīvaḥ śaṅkitaścāsīnnityaṃ vīryeṇa rāghave || 63 ||
rāghavaḥ pratyayārthaṃ tu dundubheḥ kāyamuttamam |
darśayāmāsa sugrīvo mahāparvata sannibham || 64 ||
utsmayitvā mahābāhuḥ prekṣya cāsthi mahābalaḥ |
pādāṅguṣṭhena cikṣepa sampūrṇaṃ daśayojanam || 65 ||
bibheda ca punaḥ sālānsaptaikena maheṣuṇā |
giriṃ rasātalaṃ caiva janayan pratyayaṃ tadā || 66 ||
tataḥ prītamanāstena viśvastaḥ sa mahākapiḥ |
kiṣkindhāṃ rāmasahito jagāma ca guhāṃ tadā || 67 ||
tato'garjaddharivaraḥ sugrīvo hemapiṅgalaḥ |
tena nādena mahatā nirjagāma harīśvaraḥ || 68 ||
anumānya tadā tārāṃ sugrīveṇa samāgataḥ |
nijaghāna ca tatrainaṃ śareṇaikena rāghavaḥ || 69 ||
tataḥ sugrīvavacanāddhatvā vālinamāhave |
sugrīvameva tadrājye rāghavaḥ pratyapādayat || 70 ||
sa ca sarvānsamānīya vānarānvānararṣabhaḥ |
diśaḥ prasthāpayāmāsa didṛkṣurjanakātmajām || 71 ||
tato gṛdhrasya vacanātsampāterhanumānbalī |
śatayojanavistīrṇaṃ pupluve lavaṇārṇavam || 72 ||
tatra laṅkāṃ samāsādya purīṃ rāvaṇapālitām |
dadarśa sītāṃ dhyāyantīṃ aśokavanikāṃ gatām || 73 ||
nivedayitvā'bhijñānaṃ pravṛttiṃ ca nivedya ca |
samāśvāsya ca vaidehīṃ mardayāmāsa toraṇam || 74 ||
pañca senāgragānhatvā sapta mantrisutānapi |
śūramakṣaṃ ca niṣpiṣya grahaṇaṃ samupāgamat || 75 ||
astreṇonmuktamātmānaṃ jñātvā paitāmahādvarāt |
marṣayanrākṣasānvīro yantriṇastānyadṛcchayā || 76 ||
tato dagdhvā purīṃ laṅkāṃ ṛte sītāṃ ca maithilīm |
rāmāya priyamākhyātuṃ punarāyānmahākapiḥ || 77 ||
so'bhigamya mahātmānaṃ kṛtvā rāmaṃ pradakṣiṇam |
nyavedayadameyātmā dṛṣṭā sīteti tattvataḥ || 78 ||
tataḥ sugrīvasahito gatvā tīraṃ mahodadheḥ |
samudraṃ kṣobhayāmāsa śarairādityasannibhaiḥ || 79 ||
darśayāmāsa cātmānaṃ samudraḥ saritāṃ patiḥ |
samudravacanāccaiva nalaṃ setumakārayat || 80 ||
tena gatvā purīṃ laṅkāṃ hatvā rāvaṇamāhave |
rāmaḥ sītāmanuprāpya parāṃ vrīḍāmupāgamat || 81 ||
tāmuvāca tato rāmaḥ paruṣaṃ janasaṃsadi |
amṛṣyamāṇā sā sītā viveśa jvalanaṃ satī || 82 ||
tato'gnivacanātsītāṃ jñātvā vigatakalmaṣām |
babhau rāmaḥ samprahṛṣṭaḥ pūjitaḥ sarvadaivataiḥ || 83 ||
karmaṇā tena mahatā trailokyaṃ sacarācaram |
sadevarṣigaṇaṃ tuṣṭaṃ rāghavasya mahātmanaḥ || 84 ||
abhiṣicya ca laṅkāyāṃ rākṣasendraṃ vibhīṣaṇam |
kṛtakṛtyastadā rāmo vijvaraḥ pramumoda ha || 85 ||
devatābhyo varaṃ prāpya samutthāpya ca vānarān |
ayodhyāṃ prasthito rāmaḥ puṣpakeṇa suhṛdvṛtaḥ || 86 ||
bharadvājāśramaṃ gatvā rāmaḥ satyaparākramaḥ |
bharatasyāntikaṃ rāmo hanūmantaṃ vyasarjayat || 87 ||
punarākhyāyikāṃ jalpansugrīvasahitaśca saḥ |
puṣpakaṃ tatsamāruhya nandigrāmaṃ yayau tadā || 88 ||
nandigrāme jaṭāṃ hitvā bhrātṛbhiḥ sahito'naghaḥ |
rāmaḥ sītāmanuprāpya rājyaṃ punaravāptavān || 89 ||
prahṛṣṭamudito lokastuṣṭaḥ puṣṭaḥ sudhārmikaḥ |
nirāmayo hyarogaśca durbhikṣa bhayavarjitaḥ || 90 ||
na putramaraṇaṃ kiñciddrakṣyanti puruṣāḥ kvacit |
nāryaścāvidhavā nityaṃ bhaviṣyanti pativratāḥ || 91 ||
na cāgnijaṃ bhayaṃ kiñcinnāpsu majjanti jantavaḥ |
na vātajaṃ bhayaṃ kiñcinnāpi jvarakṛtaṃ tathā || 92 ||
na cāpi kṣudbhayaṃ tatra na taskarabhayaṃ tathā |
nagarāṇi ca rāṣṭrāṇi dhanadhānyayutāni ca || 93 ||
nityaṃ pramuditāḥ sarve yathā kṛtayuge tathā |
aśvamedhaśatairiṣṭvā tathā bahusuvarṇakaiḥ || 94 ||
gavāṃ koṭyayutaṃ datvā brahmalokaṃ prayāsyati |
asaṅkhyeyaṃ dhanaṃ datvā brāhmaṇebhyo mahāyaśāḥ || 95 ||
rājavaṃśān śataguṇān sthāpayiṣyati rāghavaḥ |
cāturvarṇyaṃ ca loke'smin sve sve dharme niyokṣyati || 96 ||
daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca |
rāmo rājyamupāsitvā brahmalokaṃ gamiṣyati || 97 ||
idaṃ pavitraṃ pāpaghnaṃ puṇyaṃ vedaiśca sammitam |
yaḥ paṭhedrāmacaritaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate || 98 ||
etadākhyānamāyuṣyaṃ paṭhanrāmāyaṇaṃ naraḥ |
saputrapautraḥ sagaṇaḥ pretya svarge mahīyate || 99 ||
paṭhan dvijo vāgṛṣabhatvamīyāt
syāt kṣatriyo bhūmipatitvamīyāt |
vaṇigjanaḥ paṇyaphalatvamīyāt
janaśca śūdro'pi mahattvamīyāt || 100 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye bālakāṇḍe nāradavākyaṃ nāma prathamaḥ sargaḥ ||