📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" 2 A dialog opens 3 Choose "Save as PDF" as printer 4 Click Save
শ্রীমদ্ভগবদ্গীতা পারাযণ - চতুর্দশোঽধ্যাযঃ
Shrimadbhagavadgita Parayana - Chaturdasho'dhyayah
Gita Vyasa Bengali
ওঁ শ্রী পরমাত্মনে নমঃ
অথ চতুর্দশোঽধ্যাযঃ
গুণত্রযবিভাগযোগঃ
শ্রী ভগবানুবাচ
পরং ভূযঃ প্রবক্ষ্যামি জ্ঞানানাং জ্ঞানমুত্তমম্ ।
যজ্জ্ঞাত্বা মুনযঃ সর্বে পরাং সিদ্ধিমিতো গতাঃ ॥1॥
ইদং জ্ঞানমুপাশ্রিত্য মম সাধর্ম্যমাগতাঃ ।
সর্গেঽপি নোপজাযন্তে প্রলযে ন ব্যথন্তি চ ॥2॥
মম যোনির্মহদ্ব্রহ্ম তস্মিন্গর্ভং দধাম্যহম্ ।
সম্ভবঃ সর্বভূতানাং ততো ভবতি ভারত ॥3॥
সর্বযোনিষু কৌন্তেয মূর্তযঃ সম্ভবন্তি যাঃ ।
তাসাং ব্রহ্ম মহদ্যোনিঃ অহং বীজপ্রদঃ পিতা ॥4॥
সত্ত্বং রজস্তম ইতি গুণাঃ প্রকৃতিসম্ভবাঃ ।
নিবধ্নন্তি মহাবাহো দেহে দেহিনমব্যযম্ ॥5॥
তত্র সত্ত্বং নির্মলত্বাত্ প্রকাশকমনামযম্ ।
সুখসঙ্গেন বধ্নাতি জ্ঞানসঙ্গেন চানঘ ॥6॥
রজো রাগাত্মকং বিদ্ধি তৃষ্ণাসঙ্গসমুদ্ভবম্ ।
তন্নিবধ্নাতি কৌন্তেয কর্মসঙ্গেন দেহিনম্ ॥7॥
তমস্ত্বজ্ঞানজং বিদ্ধি মোহনং সর্বদেহিনাম্ ।
প্রমাদালস্যনিদ্রাভিঃ তন্নিবধ্নাতি ভারত ॥8॥
সত্ত্বং সুখে সঞ্জযতি রজঃ কর্মণি ভারত ।
জ্ঞানমাবৃত্য তু তমঃ প্রমাদে সঞ্জযত্যুত ॥9॥
রজস্তমশ্চাভিভূয সত্ত্বং ভবতি ভারত ।
রজঃ সত্ত্বং তমশ্চৈব তমঃ সত্ত্বং রজস্তথা ॥10॥
সর্বদ্বারেষু দেহেঽস্মিন্ প্রকাশ উপজাযতে ।
জ্ঞানং যদা তদা বিদ্যাত্ বিবৃদ্ধং সত্ত্বমিত্যুত ॥11॥
লোভঃ প্রবৃত্তিরারম্ভঃ কর্মণামশমঃ স্পৃহা ।
রজস্যেতানি জাযন্তে বিবৃদ্ধে ভরতর্ষভ ॥12॥
অপ্রকাশোঽপ্রবৃত্তিশ্চ প্রমাদো মোহ এব চ ।
তমস্যেতানি জাযন্তে বিবৃদ্ধে কুরুনন্দন ॥13॥
যদা সত্ত্বে প্রবৃদ্ধে তু প্রলযং যাতি দেহভৃত্ ।
তদোত্তমবিদাং লোকান্ অমলান্প্রতিপদ্যতে ॥14॥
রজসি প্রলযং গত্বা কর্মসঙ্গিষু জাযতে ।
তথা প্রলীনস্তমসি মূঢযোনিষু জাযতে ॥15॥
কর্মণঃ সুকৃতস্যাহুঃ সাত্ত্বিকং নির্মলং ফলম্ ।
রজসস্তু ফলং দুঃখম্ অজ্ঞানং তমসঃ ফলম্ ॥16॥
সত্ত্বাত্সঞ্জাযতে জ্ঞানং রজসো লোভ এব চ ।
প্রমাদমোহৌ তমসঃ ভবতোঽজ্ঞানমেব চ ॥17॥
ঊর্ধ্বং গচ্ছন্তি সত্ত্বস্থাঃ মধ্যে তিষ্ঠন্তি রাজসাঃ ।
জঘন্যগুণবৃত্তিস্থাঃ অধো গচ্ছন্তি তামসাঃ ॥18॥
নান্যং গুণেভ্যঃ কর্তারং যদা দ্রষ্টাঽনুপশ্যতি ।
গুণেভ্যশ্চ পরং বেত্তি মদ্ভাবং সোঽধিগচ্ছতি ॥19॥
গুণানেতানতীত্য ত্রীন্ দেহী দেহসমুদ্ভবান্ ।
জন্মমৃত্যুজরাদুঃখৈঃ বিমুক্তোঽমৃতমশ্নুতে ॥20॥
অর্জুন উবাচ
কৈর্লিঙ্গৈস্ত্রীন্গুণানেতান্ অতীতো ভবতি প্রভো ।
কিমাচারঃ কথং চৈতান্ ত্রীন্গুণানতিবর্ততে ॥21॥
শ্রী ভগবানুবাচ
প্রকাশং চ প্রবৃত্তিং চ মোহমেব চ পাণ্ডব ।
ন দ্বেষ্টি সম্প্রবৃত্তানি ন নিবৃত্তানি কাঙ্ক্ষতি ॥22॥
উদাসীনবদাসীনঃ গুণৈর্যো ন বিচাল্যতে ।
গুণা বর্তন্ত ইত্যেব যোঽবতিষ্ঠতি নেঙ্গতে ॥23॥
সমদুঃখসুখঃ স্বস্থঃ সমলোষ্টাশ্মকাঞ্চনঃ ।
তুল্যপ্রিযাপ্রিযো ধীরঃ তুল্যনিন্দাত্মসংস্তুতিঃ ॥24॥
মানাপমানযোস্তুল্যঃ তুল্যো মিত্রারিপক্ষযোঃ ।
সর্বারম্ভপরিত্যাগী গুণাতীতঃ স উচ্যতে ॥25॥
মাং চ যোঽব্যভিচারেণ ভক্তিযোগেন সেবতে ।
স গুণান্সমতীত্যৈতান্ ব্রহ্মভূযায কল্পতে ॥26॥
ব্রহ্মণো হি প্রতিষ্ঠাঽহম্ অমৃতস্যাব্যযস্য চ ।
শাশ্বতস্য চ ধর্মস্য সুখস্যৈকান্তিকস্য চ ॥27॥
॥ ওঁ তত্সদিতি শ্রীমদ্ভগবদ্গীতাসু উপনিষত্সু ব্রহ্মবিদ্যাযাং
যোগশাস্ত্রে শ্রীকৃষ্ণার্জুনসংবাদে গুণত্রযবিভাগযোগো চতুর্দশোঽধ্যাযঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
oṃ śrī paramātmane namaḥ
atha caturdaśo'dhyāyaḥ
guṇatrayavibhāgayogaḥ
śrī bhagavānuvāca
paraṃ bhūyaḥ pravakṣyāmi jñānānāṃ jñānamuttamam |
yajjñātvā munayaḥ sarve parāṃ siddhimito gatāḥ ||1||
idaṃ jñānamupāśritya mama sādharmyamāgatāḥ |
sarge'pi nopajāyante pralaye na vyathanti ca ||2||
mama yonirmahadbrahma tasmingarbhaṃ dadhāmyaham |
sambhavaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati bhārata ||3||
sarvayoniṣu kaunteya mūrtayaḥ sambhavanti yāḥ |
tāsāṃ brahma mahadyoniḥ ahaṃ bījapradaḥ pitā ||4||
sattvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisambhavāḥ |
nibadhnanti mahābāho dehe dehinamavyayam ||5||
tatra sattvaṃ nirmalatvāt prakāśakamanāmayam |
sukhasaṅgena badhnāti jñānasaṅgena cānagha ||6||
rajo rāgātmakaṃ viddhi tṛṣṇāsaṅgasamudbhavam |
tannibadhnāti kaunteya karmasaṅgena dehinam ||7||
tamastvajñānajaṃ viddhi mohanaṃ sarvadehinām |
pramādālasyanidrābhiḥ tannibadhnāti bhārata ||8||
sattvaṃ sukhe sañjayati rajaḥ karmaṇi bhārata |
jñānamāvṛtya tu tamaḥ pramāde sañjayatyuta ||9||
rajastamaścābhibhūya sattvaṃ bhavati bhārata |
rajaḥ sattvaṃ tamaścaiva tamaḥ sattvaṃ rajastathā ||10||
sarvadvāreṣu dehe'smin prakāśa upajāyate |
jñānaṃ yadā tadā vidyāt vivṛddhaṃ sattvamityuta ||11||
lobhaḥ pravṛttirārambhaḥ karmaṇāmaśamaḥ spṛhā |
rajasyetāni jāyante vivṛddhe bharatarṣabha ||12||
aprakāśo'pravṛttiśca pramādo moha eva ca |
tamasyetāni jāyante vivṛddhe kurunandana ||13||
yadā sattve pravṛddhe tu pralayaṃ yāti dehabhṛt |
tadottamavidāṃ lokān amalānpratipadyate ||14||
rajasi pralayaṃ gatvā karmasaṅgiṣu jāyate |
tathā pralīnastamasi mūḍhayoniṣu jāyate ||15||
karmaṇaḥ sukṛtasyāhuḥ sāttvikaṃ nirmalaṃ phalam |
rajasastu phalaṃ duḥkham ajñānaṃ tamasaḥ phalam ||16||
sattvātsañjāyate jñānaṃ rajaso lobha eva ca |
pramādamohau tamasaḥ bhavato'jñānameva ca ||17||
ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthāḥ madhye tiṣṭhanti rājasāḥ |
jaghanyaguṇavṛttisthāḥ adho gacchanti tāmasāḥ ||18||
nānyaṃ guṇebhyaḥ kartāraṃ yadā draṣṭā'nupaśyati |
guṇebhyaśca paraṃ vetti madbhāvaṃ so'dhigacchati ||19||
guṇānetānatītya trīn dehī dehasamudbhavān |
janmamṛtyujarāduḥkhaiḥ vimukto'mṛtamaśnute ||20||
arjuna uvāca
kairliṅgaistrīnguṇānetān atīto bhavati prabho |
kimācāraḥ kathaṃ caitān trīnguṇānativartate ||21||
śrī bhagavānuvāca
prakāśaṃ ca pravṛttiṃ ca mohameva ca pāṇḍava |
na dveṣṭi sampravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati ||22||
udāsīnavadāsīnaḥ guṇairyo na vicālyate |
guṇā vartanta ityeva yo'vatiṣṭhati neṅgate ||23||
samaduḥkhasukhaḥ svasthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ |
tulyapriyāpriyo dhīraḥ tulyanindātmasaṃstutiḥ ||24||
mānāpamānayostulyaḥ tulyo mitrāripakṣayoḥ |
sarvārambhaparityāgī guṇātītaḥ sa ucyate ||25||
māṃ ca yo'vyabhicāreṇa bhaktiyogena sevate |
sa guṇānsamatītyaitān brahmabhūyāya kalpate ||26||
brahmaṇo hi pratiṣṭhā'ham amṛtasyāvyayasya ca |
śāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca ||27||
|| oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsu upaniṣatsu brahmavidyāyāṃ
yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde guṇatrayavibhāgayogo caturdaśo'dhyāyaḥ ||